Drenaż limfatyczny manualny i mechaniczny – przebieg, wskazania i efekty

Na czym polega drenaż limfatyczny?

Układ limfatyczny odprowadza nadmiar płynu i białek z przestrzeni między komórkami do układu krążenia. Kiedy transport chłonki jest zaburzony, płyn może gromadzić się w tkankach, powodując obrzęk. Pacjent może odczuwać wtedy ciężkość, napięcie skóry i ograniczenie ruchomości obrzękniętej części ciała.

Drenaż limfatyczny ma wspomagać przemieszczanie chłonki w kierunku obszarów, w których jej odpływ jest zachowany. W zależności od wybranej metody wykorzystuje się specjalistyczne ruchy dłoni terapeuty albo ucisk wytwarzany przez urządzenie. Drenaż nie naprawia jednak uszkodzonego układu limfatycznego i nie usuwa przyczyn wszystkich obrzęków.

Manualny drenaż limfatyczny – jak wygląda zabieg?

Manualny drenaż limfatyczny (MLD), czyli drenaż ręczny, jest specjalistyczną techniką terapeutyczną wykonywaną za pomocą dłoni. Nie należy mylić go z klasycznym masażem, podczas którego terapeuta intensywnie ugniata i rozciera mięśnie. Drenaż manualny wykorzystuje delikatne, powolne i rytmiczne ruchy oddziałujące przede wszystkim na skórę i tkanki powierzchowne.

Podczas zabiegu pacjent zwykle leży na kozetce, a terapeuta wykonuje odpowiednio dobrane ruchy przesuwające i rozciągające skórę. Przebieg masażu limfatycznego zależy od lokalizacji obrzęku i stanu układu chłonnego.

Przykładowo:

• przy obrzęku ręki terapeuta może najpierw opracowywać okolice tułowia, a następnie kończynę;

• przy obrzęku nogi może rozpocząć pracę od okolic położonych bliżej tułowia;

• u osób po leczeniu onkologicznym dobiera kierunek drenażu z uwzględnieniem przebytych operacji i obszarów, w których odpływ chłonki może być zaburzony.

Prawidłowo wykonywany manualny drenaż limfatyczny nie powinien powodować bólu ani pozostawiać siniaków. Silny ucisk nie oznacza większej skuteczności. Jeżeli podczas zabiegu pojawia się ból lub inne niepokojące dolegliwości, należy od razu poinformować terapeutę.

Mechaniczny drenaż limfatyczny – na czym polega?

Mechaniczny drenaż limfatyczny, nazywany również drenażem pneumatycznym lub presoterapią, polega na stosowaniu kontrolowanego ucisku za pomocą specjalnego urządzenia. Medyczna nazwa tej metody to przerywana kompresja pneumatyczna (IPC).

Jak wygląda zabieg? Pacjent zakłada specjalny mankiet przypominający rękaw lub nogawkę. Mankiet składa się z komór, które kolejno napełniają się powietrzem i opróżniają. Powstający w ten sposób ucisk wspomaga przemieszczanie płynu w tkankach.

Podczas mechanicznego drenażu limfatycznego:

• pacjent zwykle pozostaje w pozycji leżącej lub półleżącej;

• urządzenie wykonuje zaprogramowane cykle ucisku i rozluźnienia;

• ciśnienie, czas zabiegu i sposób napełniania komór dobiera się do wskazań;

• ucisk nie powinien wywoływać bólu, drętwienia ani wyraźnego dyskomfortu.

Drenaż mechaniczny nie wymaga wykonywania ruchów przez terapeutę, ale wymaga prawidłowej kwalifikacji i doboru parametrów urządzenia. Zbyt intensywny lub niewłaściwie zastosowany ucisk może powodować dolegliwości, podrażnienie skóry, a niekiedy przemieszczanie obrzęku do sąsiednich okolic.

Drenaż limfatyczny ręczny czy mechaniczny – który wybrać?

Obie metody wspomagają przemieszczanie płynów w tkankach, ale nie są identyczne.

Drenaż manualny pozwala terapeucie bezpośrednio dostosowywać technikę i kierunek ruchów do leczonego obszaru. Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy obrzęk obejmuje okolice trudne do objęcia mankietem lub konieczne jest uwzględnienie zmienionych dróg odpływu chłonki.

Z kolei drenaż mechaniczny wykorzystuje powtarzalne cykle ucisku o określonych parametrach. Może być stosowany jako uzupełnienie leczenia obrzęków kończyn, również w warunkach domowych, ale dopiero po odpowiedniej kwalifikacji i przeszkoleniu pacjenta.

Nie ma jednej metody, która byłaby najlepsza dla wszystkich. O wyborze decydują przede wszystkim przyczyna i lokalizacja obrzęku, choroby współistniejące oraz plan terapii. W niektórych przypadkach można łączyć obie techniki, a w innych ważniejsze od samego drenażu okazuje się właściwie dobrane leczenie uciskowe.

Kiedy stosuje się drenaż limfatyczny?

Najważniejszym wskazaniem do drenażu jest obrzęk limfatyczny, który powstaje wskutek zaburzonego transportu chłonki. Może mieć charakter pierwotny, związany z nieprawidłowym rozwojem układu limfatycznego, albo wtórny, np. po operacjach lub radioterapii.

Drenaż limfatyczny rozważa się m.in. w przypadku:

• obrzęku ręki po leczeniu raka piersi, szczególnie po zabiegach obejmujących węzły chłonne lub radioterapii;

• obrzęku limfatycznego nóg, np. po leczeniu nowotworów w obrębie miednicy;

• pierwotnego obrzęku limfatycznego kończyn;

• wybranych obrzęków po urazach i operacjach;

• niektórych obrzęków związanych z przewlekłą niewydolnością żylną.

Nie oznacza to, że każda z wymienionych sytuacji wymaga drenażu. Przykładowo drenaż limfatyczny po mastektomii nie jest rutynowo konieczny u wszystkich pacjentek. O potrzebie jego zastosowania decyduje występowanie określonych wskazań, a nie sam fakt przebycia operacji.

Drenaż limfatyczny jako element terapii przeciwobrzękowej

W przypadku przewlekłego obrzęku limfatycznego pojedyncze zabiegi drenażu zwykle nie wystarczają do długotrwałego kontrolowania objawów. Dlatego stosuje się kompleksową terapię przeciwobrzękową (CDT), której poszczególne elementy dobiera się do potrzeb pacjenta.

Terapia może obejmować:

• kompresjoterapię – bandażowanie lub noszenie odpowiednio dobranych wyrobów uciskowych;

• ćwiczenia ruchowe – wspomagające odpływ chłonki dzięki pracy mięśni;

• pielęgnację skóry – zmniejszającą ryzyko uszkodzeń i zakażeń;

• techniki manualne, w tym drenaż limfatyczny;

• edukację i naukę samodzielnego postępowania z obrzękiem.

Przeciwwskazania do drenażu limfatycznego

Przed rozpoczęciem terapii trzeba ustalić przyczynę obrzęku i sprawdzić, czy zabieg będzie bezpieczny. Przeciwwskazania do drenażu limfatycznego zależą także od wybranej metody – manualny masaż limfatyczny i kompresja pneumatyczna nie mają identycznych ograniczeń.

Drenażu nie należy rozpoczynać bez odpowiedniej oceny medycznej m.in. w przypadku:

• podejrzenia lub rozpoznania ostrej zakrzepicy żył głębokich;

• ostrego zakażenia skóry i tkanek, np. róży;

• niewyrównanej niewydolności serca;

• niewyjaśnionego, nagle powstałego obrzęku;

• aktywnej choroby nowotworowej obejmującej obszar planowanego drenażu.

Przy kompresji pneumatycznej szczególnie ważna jest ocena ukrwienia kończyny. Ciężkie niedokrwienie tętnicze może wykluczać zastosowanie określonych urządzeń lub parametrów ucisku. Indywidualnej oceny wymagają również uszkodzenia skóry, zaburzenia czucia i choroby współistniejące. Przeciwwskazania zależą od rodzaju urządzenia i wskazania do terapii.

Jak przygotować się do drenażu limfatycznego?

Drenaż zwykle nie wymaga szczególnych przygotowań. Przed pierwszą wizytą dobrze jednak zebrać informacje o przebytych operacjach, chorobach przewlekłych i stosowanym leczeniu. Jeśli obrzęk był już diagnozowany, przydatne mogą być wyniki wcześniejszych badań.

Na zabieg najlepiej założyć wygodne ubranie umożliwiające odsłonięcie leczonej części ciała. Warto również poinformować terapeutę o zmianach skórnych, bólu lub niedawno przebytych zakażeniach.

Jeśli pacjent korzysta z wyrobów uciskowych, powinien uzgodnić sposób ich stosowania przed zabiegiem i po nim. Nie należy samodzielnie rezygnować z zaleconej kompresjoterapii.

Czy drenaż limfatyczny jest skuteczny?

Drenaż limfatyczny może wspomagać zmniejszanie obrzęków i łagodzenie związanych z nimi dolegliwości, takich jak uczucie ciężkości czy napięcia tkanek. Efekty zależą jednak od przyczyny obrzęku, jego zaawansowania oraz zastosowanego leczenia. W przypadku przewlekłego obrzęku limfatycznego najlepiej udokumentowane korzyści przynosi kompleksowa terapia przeciwobrzękowa, obejmująca przede wszystkim odpowiednio dobraną kompresję, ćwiczenia i pielęgnację skóry.

Badania nad skutecznością manualnego drenażu limfatycznego przynoszą niejednoznaczne wyniki. U części pacjentów może on stanowić wartościowe uzupełnienie leczenia, jednak nie potwierdzono, że jego stosowanie zawsze zwiększa skuteczność kompleksowej terapii. Mechaniczny drenaż limfatyczny również może pomagać w ograniczaniu obrzęków, choć efekty zależą m.in. od rodzaju urządzenia, parametrów ucisku i stanu pacjenta.

Ile zabiegów drenażu limfatycznego potrzeba?

Nie istnieje uniwersalna liczba zabiegów. U niektórych pacjentów terapia wymaga intensywnego postępowania przez kilka tygodni, podczas gdy u innych plan leczenia może wyglądać inaczej.

O efektach nie decyduje wyłącznie liczba wykonanych drenaży. Ważne jest także stosowanie odpowiedniej kompresji, aktywność ruchowa i pielęgnacja skóry. Postępy można oceniać m.in. na podstawie pomiarów obwodu kończyny oraz zmian nasilenia dolegliwości.

W przewlekłym obrzęku limfatycznym leczenie zwykle wymaga długoterminowej kontroli objawów, dlatego zakończenie serii drenaży nie zawsze oznacza koniec terapii.