Biopsje

Biopsja – co to takiego?

Biopsja to inwazyjna procedura medyczna, podczas której lekarz pobiera małą próbkę tkanki, aby następnie można było ją zbadać pod mikroskopem i dzięki temu rozpoznać jej charakter. Materiał można pobrać praktycznie z każdego miejsca ciała lub z narządów, m.in. z nerek, wątroby, płuc, jajników czy skóry.

Biopsje przeprowadza się przede wszystkim w diagnostyce nowotworów, jednak pomagają one także potwierdzić lub wykluczyć obecność endometriozy, wrzodów, zapalenia wątroby lub choroby nerek. Właśnie dlatego wskazania do przeprowadzenia biopsji to podejrzenie wyżej wymienionych stanów chorobowych, które pojawiło się np. po wykonaniu USG lub tomografii komputerowej. Wynik badania histopatologicznego (tkankowego) lub cytologicznego (komórkowego) jest w wielu sytuacjach kluczowy dla wyboru leczenia.

Przygotowanie do biopsji – co warto wiedzieć?

Zanim dojdzie do biopsji, pacjent zazwyczaj przechodzi szereg badań wstępnych, jak USG, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny. Wyniki tych badań pomagają lekarzowi podjąć decyzję o konieczności wykonania biopsji oraz wyborze odpowiedniego jej rodzaju. Przed przystąpieniem do zabiegu, lekarz dokładnie informuje pacjenta o celu, przebiegu i potencjalnych ryzykach związanych z procedurą.

Dodatkowo, przed planowaną biopsją przezskórną zwykle zlecane są badania krwi (morfologia, liczba płytek, parametry krzepnięcia). Należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach (zwłaszcza przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych), alergiach, ciąży, chorobach przewlekłych i przebytych zabiegach.

Jeśli przewidziano sedację lub znieczulenie ogólne, zwykle trzeba być na czczo 6–8 godzin i zorganizować powrót do domu z osobą towarzyszącą. W razie jakichkolwiek wątpliwości co do przygotowania najlepiej uzgodnić je z ośrodkiem wykonującym badanie.

Kiedy biopsja jest konieczna?

Biopsja jest niezbędna w sytuacjach, gdy diagnoza musi być pewna lub gdy wyniki innych badań są niejednoznaczne. Zwykle wskazaniem do biopsji jest podejrzenie nowotworu, a także chorób zapalnych czy degeneracyjnych w obrębie danego narządu. Biopsja pozwala na dokładne określenie charakteru podejrzanej zmiany i podjęcie decyzji o dalszym leczeniu.

Kiedy biopsja jest zalecana?

Wskazania:

• podejrzenie nowotworu,
• niezwykłe zmiany w strukturze organów widoczne w obrazowych badaniach diagnostycznych,
• nieprawidłowe wyniki laboratoryjne sugerujące chorobę tkanki.

Przeciwwskazania:

• zaburzenia krzepnięcia krwi,
• ciężki stan ogólny pacjenta,
• ostre zakażenia w miejscu planowanego pobrania próbki,
• brak możliwości współpracy pacjenta lub brak zgody na zabieg,
• przeciwwskazania specyficzne dla danego narządu (np. ciężka niewydolność oddechowa przy biopsji płuca).

Możliwe powikłania biopsji – na co zwrócić uwagę?

Biopsja, jak każda procedura inwazyjna, wiąże się z pewnym ryzykiem. Potencjalne komplikacje mogą obejmować krwawienie, zakażenie, ból w miejscu pobrania próbki oraz, w rzadkich przypadkach, uszkodzenie sąsiadujących struktur. Przed wykonaniem biopsji lekarz dokładnie instruuje pacjenta o możliwych ryzykach i sposobach postępowania w razie ich wystąpienia.

Niezwłocznego kontaktu z lekarzem wymagają:

• nasilające się lub obfite krwawienie,

• gorączka i dreszcze,

• narastający ból nieustępujący po zaleconych lekach,

• duszność lub ból w klatce piersiowej,

• zawroty głowy/omdlenie,

• ropna lub cuchnąca wydzielina z rany.

Rodzaje biopsji i ich zastosowanie

Biopsję z reguły przeprowadza się w trybie ambulatoryjnym, jednak niektóre jej rodzaje wymagają krótkiego pobytu w szpitalu. O charakterze badania, a co za tym idzie – ewentualnym przygotowaniu do niego – pacjenta poinformuje lekarz zlecający wykonanie procedury. Współcześnie wiele biopsji wykonuje się pod kontrolą obrazowania (USG, tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego), co zwiększa celność zabiegu.

W określonych sytuacjach stosuje się wyspecjalizowane techniki, m.in.: stereotaktyczną biopsję piersi (pod kontrolą mammografii lub tomosyntezy), EBUS-TBNA (biopsja igłowa przezoskrzelowa pod kontrolą USG do oceniania węzłów chłonnych śródpiersia i zmian płuca).

EUS-FNA/FNB (biopsja igłowa pod kontrolą endosonografii, np. w trzustce lub węzłach okołoprzewodowych), a u chorych z zaburzeniami krzepnięcia lub wodobrzuszem – biopsję przezżylną wątroby (transjugularną). W chorobach śródmiąższowych płuc bywa rozważana kriobiopsja (dostępność jest ograniczona, a kwalifikacja – bardzo indywidualna).

Biopsja cienkoigłowa

Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa to szybka procedura, którą wykonuje się w trybie ambulatoryjnym. W jej przebiegu pobiera się fragmenty komórek lub płynu znajdującego się w torbieli lub guzku. Jeśli zabieg przeprowadza się na guzkach niewyczuwalnych palpacyjnie, ale wykrytych w badaniu USG lub RTG, wówczas należy wykonać go pod kontrolą USG. Guzki wyczuwalne w dotyku tego nie wymagają.

Biopsja aspiracyjna cienkoigłowa zwykle nie wymaga podawania znieczulenia. W ten sposób wykonuje się np. biopsję tarczycy. Materiał z BAC ocenia się cytologicznie, co bywa niewystarczające do pełnej diagnozy i czasem wymaga uzupełnienia o biopsję gruboigłową. Po zabiegu możliwe jest niewielkie zasinienie lub tkliwość - zwykle wystarcza opatrunek i unikanie wysiłku  w dniu zabiegu. O odstawieniu leków przeciwkrzepliwych decyduje lekarz – nie należy robić tego samodzielnie.

Biopsja gruboigłowa

Znieczulenie podaje się natomiast przed wykonaniem biopsji gruboigłowej. Jak sama nazwa wskazuje, podczas zabiegu stosuje się grubszą igłę, która pozwala na uzyskanie materiału tkankowego, a nie tylko komórkowego. Właśnie dlatego metoda ta zmniejsza do minimum ryzyko popełnienia błędu diagnostycznego. Przed przeprowadzeniem zabiegu zwykle wykonuje się biopsję cienkoigłową. Jeżeli jej wyniki nie będą jednoznaczne, wówczas lekarz zleca procedurę gruboigłową.

Biopsję gruboigłową najczęściej przeprowadza się pod kontrolą USG, TK lub MRI. Po zabiegu zakłada się opatrunek uciskowy, a przez 24–48 godzin warto unikać intensywnego wysiłku tą częścią ciała. Drobne krwiaki i ból w miejscu wkłucia zwykle ustępują samoistnie.

Biopsja chirurgiczna

W przebiegu biopsji chirurgicznej chirurg uzyskuje dostęp do podejrzanej zmiany poprzez nacięcie skóry. Dzieje się to np. podczas operacji usunięcia guzka piersi lub wycięcia węzła chłonnego. Ten rodzaj biopsji wykonuje się w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym. W tym drugim przypadku zwykle konieczne jest pozostanie pacjenta w szpitalu celem obserwacji.

Biopsja chirurgiczna bywa jednocześnie diagnostyczna i lecznicza (np. całkowite usunięcie niewielkiej zmiany). Zakres znieczulenia i czas obserwacji po zabiegu zależą od lokalizacji i rozległości procedury - pacjent otrzymuje szczegółowe zalecenia dotyczące gojenia rany.

Biopsja fuzyjna – innowacje w diagnostyce prostaty

Biopsję fuzyjną celowaną wykorzystuje się najczęściej do zbadania zmian zlokalizowanych w obrębie gruczołu krokowego, czyli prostaty. To najnowocześniejszy rodzaj biopsji prostaty, który odbywa się w czasie rzeczywistym i jest połączeniem obrazowania USG z rezonansem magnetycznym. Taka metoda pozwala bardzo precyzyjnie zlokalizować zmiany chorobowe, a następnie pobrać ich wycinki do badania.

Redukuje to ryzyko ominięcia zmian podczas zabiegu, a co za tym idzie – wielokrotnego nakłuwania ciała pacjenta. O wyborze techniki (fuzyjna, systematyczna, przezodbytnicza czy przezskórna krocza) decyduje urolog, biorąc pod uwagę obraz MRI, czynniki ryzyka i dostępność metody.

Po biopsji prostaty możliwe są przemijające: krwiomocz, krwawienie z odbytu lub ciemne zabarwienie nasienia; w razie gorączki lub nasilonego krwawienia należy pilnie zgłosić się do lekarza.

Przełomowa biopsja płynna

Biopsja płynna to badania krwi mające na celu wykrywanie materiału nowotworowego krążącego we krwi. Metoda ta nie zastępuje klasycznej biopsji tkankowej i jej zastosowanie w rutynowej diagnostyce wielu nowotworów pozostaje ograniczone.

Obecnie biopsja płynna bywa wykorzystywana przede wszystkim u części chorych już z rozpoznanym nowotworem – do identyfikacji zmian molekularnych istotnych dla doboru leczenia celowanego lub do monitorowania odpowiedzi na terapię i ewentualnej oporności.

Skuteczność wykrywania zależy od typu nowotworu i ilości materiału nowotworowego we krwi; możliwe są wyniki fałszywie ujemne, dlatego ujemny wynik nie wyklucza choroby. Badanie nie jest obecnie standardowym narzędziem przesiewowym do wczesnego wykrywania nowotworów w populacji. Każdorazowo o przydatności badania decyduje lekarz prowadzący, a wyniki interpretuje się łącznie z innymi danymi klinicznymi i obrazowymi.

Biopsja mammotomiczna – biopsja piersi

Biopsja mammotomiczna to biopsja piersi, którą przeprowadza się w razie stwierdzenia zmian wymagających dalszej diagnostyki. Badanie wykonuje się w znieczuleniu miejscowym i pod kontrolą USG. Do piersi wprowadza się specjalną igłę mammotomiczną, która jest połączona z aparaturą wprowadzającą ją w ruchy rotacyjne. Po uruchomieniu mechanizmu system próżniowy wciąga do igły fragmenty tkanek, które następnie przekazuje się do badania histopatologicznego.

Jest to odmiana biopsji próżniowej (VAB), która w części przypadków pozwala również na usunięcie niewielkich, łagodnych zmian. Po zabiegu zwykle zakładany jest opatrunek uciskowy, możliwe są zasinienie i tkliwość. Zaleca się ograniczenie wysiłku ręką po stronie zabiegu przez 24–48 godzin i obserwację miejsca wkłucia.

Przygotowanie do biopsji wątroby i postępowanie po zabiegu

Nie każda biopsja wymaga od pacjenta specjalnego przygotowania. W przypadku biopsji wątroby należy jednak zaprzestać przyjmowania leków przeciwpłytkowych na co najmniej tydzień przed zabiegiem. Około pięć dni przed badaniem powinno się odstawić doustne leki przeciwzakrzepowe o działaniu antagonistycznym do witaminy K, a na 48 godzin wcześniej trzeba przestać zażywać preparaty z dabigatranem. Ostatniej doby nie wolno ponadto przyjmować heparyny drobnocząsteczkowej oraz rywaroksabanu.

Biopsję wątroby można wykonać na dwa sposoby:

• jako biopsję niecelowaną, która polega na wkłuciu igły w obszar między 9. a 10. żebrem, po prawej stronie,

• jako biopsję celowaną, gdy wkłucie musi być bardziej precyzyjne – wówczas używa się aparatury do USG lub laparoskopu.

U pacjentów z podwyższonym ryzykiem krwawienia lub przy wodobrzuszu może być rozważona biopsja przezżylna (transjugularna), która pozwala pobrać materiał od wewnątrz naczyń żylnych.

Po biopsji wątroby należy przez co najmniej 3 godziny leżeć bez ruchu i pozostawać pod obserwacją personelu medycznego. W wielu ośrodkach po kilku godzinach możliwy jest powrót do domu; dłuższa hospitalizacja bywa wymagana jedynie w wybranych sytuacjach klinicznych.

Przez kilka dni po zabiegu należy unikać wysiłku fizycznego i dźwigania. Należy pilnie zgłosić się do lekarza, jeśli pojawi się nasilający się ból brzucha lub prawego barku, zawroty głowy/omdlenie, gorączka, znaczne osłabienie lub obfite krwawienie z miejsca wkłucia.

Biopsja endometrium i szyjki macicy – kiedy są konieczne?

Biopsję endometrium, podobnie jak biopsję wątroby, również można wykonać na dwa sposoby:

• pobierając dowolny fragment błony śluzowej jamy macicy – w przebiegu tzw. biopsji aspiracyjnej endometrium (często wykonywanej za pomocą kaniuli typu Pipelle); jest to zabieg mało inwazyjny, zwykle ambulatoryjny,

• poprzez pobranie całej zawartości jamy macicy – podczas wyłyżeczkowania jamy macicy.

Warto wiedzieć, że w przypadku podejrzenia raka endometrium konieczne jest przeprowadzenie zabiegu wyłyżeczkowania.

Przed biopsją endometrium zwykle nie jest wymagane bycie na czczo. Po zabiegu możliwe są skurcze i krótkotrwałe plamienie jednakże po uzgodnieniu z lekarzem można przyjąć lek przeciwbólowy. Przez 2–3 dni zaleca się unikać współżycia, tamponów i kąpieli w wannie/basenie. W razie obfitego krwawienia, gorączki lub cuchnącej wydzieliny należy pilnie skontaktować się z lekarzem.

Biopsja szyjki macicy – metody i zastosowanie

Biopsję szyjki macicy przeprowadza się po wykryciu nieprawidłowości podczas standardowego badania ginekologicznego lub uzyskaniu nieprawidłowego wyniku z wymazu z szyjki macicy, który może świadczyć np. o zakażeniu wirusem HPV lub obecności polipów. Podczas biopsji dochodzi do pobrania niewielkiej ilości materiału z kanału szyjki macicy.

Można to zrobić na trzy sposoby: za pomocą specjalnych kleszczy, narzędzia zwanego kiretą lub przy użyciu skalpela lub noża laserowego. Decyzję o metodzie zabiegowej podejmuje lekarz w oparciu o stan pacjentki. Biopsja szyjki często jest wykonywana w trakcie kolposkopii (oglądania szyjki w powiększeniu).

Po zabiegu możliwe jest niewielkie plamienie. Przez 2–3 dni należy unikać współżycia, tamponów i kąpieli w wannie/basenie. W razie nasilonego krwawienia, gorączki lub silnego bólu trzeba zgłosić się do lekarza. O terminie wykonania (zwykle poza krwawieniem miesiączkowym) oraz ewentualnym przygotowaniu decyduje ginekolog.

Co dzieje się z materiałem po biopsji?

Po wykonaniu biopsji pobrana tkanka trafia do badania histopatologicznego lub cytologicznego, gdzie patomorfolog ocenia jej charakter. Wynik zwykle jest dostępny po kilku dniach lub tygodniach i stanowi podstawę dalszego leczenia.

Zalecenia po biopsji

Biopsja jest rutynową i bezpieczną procedurą wykonywaną w kontrolowanych warunkach medycznych, a poważne powikłania występują rzadko. Po zabiegu zaleca się oszczędzanie organizmu, unikanie wysiłku fizycznego i obserwację miejsca wkłucia. W razie niepokojących objawów należy skontaktować się z lekarzem.

Czas gojenia zależy od rodzaju biopsji i miejsca pobrania materiału, ale najczęściej wynosi od kilku dni do około dwóch tygodni.

Biopsja pozwala dokładnie określić charakter zmiany, co umożliwia dobór odpowiedniej terapii, np. leczenia operacyjnego, farmakologicznego lub onkologicznego.

Diagnostyka bez biopsji – dostępne opcje

W sytuacji gdy biopsja nie jest możliwa ze względu na przeciwwskazania lub nie jest uzasadniona, lekarz może zalecić mniej inwazyjne metody diagnostyczne. Alternatywy mogą obejmować badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny lub USG, a także testy laboratoryjne, które mogą dostarczyć dodatkowych informacji o stanie pacjenta.

W wybranych sytuacjach rozważa się również powtórne badania obrazowe i obserwację zmiany w czasie. Testy biomarkerów z krwi czy moczu mogą wspierać diagnostykę, ale nie zastępują rozpoznania histopatologicznego. Tzw. biopsja płynna, choć rozwijana, ma zastosowanie głównie u części chorych już leczonych onkologicznie (patrz niżej) i nie stanowi powszechnego zamiennika biopsji tkankowej.

FAQ, czyli najczęstsze pytania o biopsje

• Ile kosztuje biopsja węzłów chłonnych?

  Średnia cena biopsji cienkoigłowej węzłów chłonnych to 270 zł. Za badanie to zapłacimy najmniej 140 zł, najwięcej zaś - 320 zł.

• Jaka jest cena biopsji piersi?

  Biopsja cienkoigłowa piersi wiąże się z wydatkiem rzędu 245 zł, podczas gdy za biopsję gruboigłową piersi trzeba zapłacić średnio 500 zł. Zabieg wykonany metodą chirurgiczną kosztuje co najmniej 1150 zł, zaś biopsja mammotomiczna - minimum 2000 zł.

• Czy biopsja boli?

  Biopsja to zabieg który wiąże się z pewnym dyskomfortem, nie powinien być jednak bardzo bolesny. Niektóre rodzaje biopsji przeprowadza się natomiast w znieczuleniu, dzięki czemu wszelkie dolegliwości bólowe zostają zniesione.

• Jak należy postępować po biopsji?

  Po biopsji należy odpoczywać i przez co najmniej kilka dni stronić od wysiłku fizycznego. W przypadku pobieraniu materiału z narządów wewnętrznych zaleca się dodatkowo przebywanie przez kilka godzin po zabiegu w pozycji leżącej.

• Jakie są możliwe powikłania po biopsji?

  Biopsja to badanie, które bardzo rzadko prowadzi do wystąpienia powikłań. Spośród nich można wymienić krwawienie lub uszkodzenie nakłuwanych narządów.