Tomografia komputerowa

Na czym polega tomografia komputerowa?

Tomografia komputerowa to jedno z badań zaliczanych do tzw. diagnostyki obrazowej – dziedziny medycyny, dzięki której możliwe jest tworzenie obrazów zachodzących w ludzkim ciele zmian fizjologicznych i patologicznych. Dzieje się to na skutek różnego rodzaju oddziaływań fizycznych. W przypadku tomografii komputerowej są to promienie rentgenowskie.

Badanie polega na wykonaniu serii zdjęć przy użyciu specjalnej głowicy, która krąży wokół określonego obszaru ciała pacjenta, generując promieniowanie. Całe urządzenie nazywane jest tomografem. Dzięki temu, że fotografie powstają na różnych płaszczyznach i z wielu stron danej części ciała, obraz jest dokładny i szczegółowy. Po cyfrowej obróbce na komputerze ze specjalnym oprogramowaniem badany obszar jest widoczny w technice 2D lub w trójwymiarze.

Tomograf został skonstruowany w 1968 r. przez Godfreya Hounsfielda, brytyjskiego inżyniera elektronika. Trzy lata później, z użyciem maszyny, przeprowadzono pierwsze badanie. W 1979 r. Hounsfield otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny.

Dzięki tomografii można zdiagnozować wiele chorób dotyczących m.in. układu nerwowego, narządów jamy brzusznej i klatki piersiowej. Możliwe jest także rozpoznanie schorzeń związanych z pracą gardła, krtani czy oczu.

Samo badanie trwa średnio kilkanaście minut (dokładny czas zależy od badanego obszaru ciała), a w jego trakcie pacjent musi pozostać nieruchomo.

Podczas tomografii osoba badana leży na wąskim stole, który powoli wsuwa się do tunelu. Dzięki temu, że w większości urządzeń jest zainstalowany interkom, specjalista przeprowadzający badanie jest w ciągłym kontakcie z pacjentem, informuje go o sposobie zachowania (np. konieczności chwilowego wstrzymania oddechu), a w razie potrzeby (np. w przypadku wystąpienia jakichkolwiek niepokojących objawów) może przerwać badanie. O wszelkich nagłych odczuciach, takich jak nudności czy duszność, trzeba niezwłocznie poinformować diagnostę.

Tomografia komputerowa z kontrastem czy bez?

Jeśli podejrzewane zmiany chorobotwórcze są małe, dla dokładniejszego ich uwidocznienia tomografię wykonuje się z tzw. kontrastem. Jest to środek cieniujący podawany pacjentowi, który zmienia skalę pochłaniania promieni rentgenowskich. Kontrast w tomografii najczęściej zawiera jod i jest podawany dożylnie lub doustnie. Aby wypłukać go z organizmu, po badaniu należy wypić dużą ilość wody.

W zależności od wskazania, tomografia może być wykonywana bez kontrastu (np. w ostrym urazie głowy czy przy podejrzeniu krwawienia wewnątrzczaszkowego, a także przy podejrzeniu kamicy nerkowej) lub z kontrastem (gdy trzeba lepiej uwidocznić narządy miąższowe, naczynia krwionośne, guzy, stany zapalne czy źródło krwawienia). Środek kontrastowy bywa także podawany doustnie lub doodbytniczo, aby uwidocznić przewód pokarmowy; o sposobie przygotowania informuje placówka.

Typowe, niegroźne odczucia po dożylnym podaniu kontrastu to przemijające uczucie ciepła w ciele lub metaliczny posmak w ustach. Jeśli pojawią się dolegliwości, takie jak ból lub pieczenie w miejscu wkłucia, świąd, pokrzywka, duszność, ból w klatce piersiowej lub zawroty głowy, należy natychmiast poinformować personel.

Przed badaniem z kontrastem personel zwykle prosi o aktualny wynik oznaczenia czynności nerek (np. kreatynina/eGFR), ponieważ u osób z istotnie upośledzoną funkcją nerek ryzyko powikłań po kontraście jest większe. U pacjentów z chorobami tarczycy (np. nadczynnością) środek jodowy może nasilać zaburzenia – decyzję o podaniu podejmuje lekarz. Jeśli w przeszłości wystąpiła niepożądana reakcja na jodowy kontrast, należy o tym powiedzieć – w niektórych przypadkach rozważa się premedykację lub inną metodę obrazowania.

Kto i jak kwalifikuje do tomografii komputerowej?

Kwalifikacja do tomografii komputerowej odbywa się na podstawie skierowania od lekarza. Specjalista ocenia konieczność badania na podstawie objawów pacjenta, historii choroby oraz innych badań diagnostycznych. Ważne jest poinformowanie lekarza o ewentualnych alergiach, ciąży oraz przyjmowanych lekach, które mogą wpłynąć na bezpieczeństwo i dokładność badania.

W przypadku planowanego podania kontrastu pacjent może zostać poproszony o dostarczenie aktualnego wyniku funkcji nerek (np. kreatynina/eGFR). Należy też zgłosić przebyte reakcje na kontrast, astmę, choroby tarczycy i zaburzenia pracy nerek. U chorych przyjmujących niektóre leki (np. metforminę) lekarz może zalecić szczególne postępowanie w zależności od czynności nerek. Jeśli występuje nasilona klaustrofobia lub trudności z leżeniem nieruchomo, warto to omówić wcześniej – czasem podaje się łagodne leki uspokajające.

Kiedy tomografia jest konieczna?

Tomografia komputerowa jest niezbędna w sytuacjach, w których dokładna wizualizacja narządów wewnętrznych jest kluczowa dla postawienia diagnozy lub planowania leczenia. Badanie to jest często wykonywane w przypadkach podejrzenia nowotworów, urazów wewnętrznych, chorób sercowo-naczyniowych oraz zmian neurologicznych. W trybie nagłym tomografia jest również stosowana po poważnych wypadkach, aby szybko ocenić stan pacjenta.

W praktyce klinicznej tomografia bywa wybierana, gdy liczy się szybkość (np. urazy, udar krwotoczny, zatorowość płucna), bardzo dobra ocena kości i płuc lub potrzeba zobrazowania kilku obszarów ciała w krótkim czasie. W przypadku niektórych chorób tkanek miękkich alternatywą bywa rezonans magnetyczny – o wyborze decyduje lekarz.

Czy tomografia komputerowa jest bezpieczna?

Chociaż tomografia komputerowa jest badaniem o ugruntowanym profilu bezpieczeństwa, istnieją pewne ryzyka, szczególnie związane z użyciem kontrastu. Reakcje alergiczne na środek kontrastowy są rzadkie, ale mogą wystąpić.

Reakcje mogą wystąpić w ciągu minut od podania kontrastu, a rzadziej – z opóźnieniem (np. wysypka po kilku godzinach do 1–2 dni). Czynniki ryzyka to m.in. wcześniejsza reakcja na kontrast, astma, choroby alergiczne oraz ciężkie choroby współistniejące. Należy też wiedzieć, że rzadkim powikłaniem jest pozanaczyniowe podanie kontrastu (wynaczynienie) z bólem i obrzękiem w miejscu wkłucia.

U osób z istotnym upośledzeniem czynności nerek ryzyko powikłań po kontraście jodowym jest większe – przed badaniem ocenia się wyniki nerkowe i dba o odpowiednie nawodnienie. W chorobach tarczycy kontrast jodowy może przejściowo wpływać na jej pracę. U pacjentów leczonych jodem promieniotwórczym planowanie badania wymaga indywidualnej konsultacji.

Tomografia wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie. Dawka jest dobierana jak najmniejsza do uzyskania diagnostycznego obrazu (stosuje się protokoły niskodawkowe), jednak zwykle jest większa niż w klasycznym RTG. Z tego względu badania nie należy powtarzać bez potrzeby, a w ciąży wykonuje się je tylko, gdy korzyść przeważa nad ryzykiem i nie ma bezpieczniejszej alternatywy.

Łagodne objawy:

• zaczerwienienie skóry,

• świąd,

• pokrzywka,

• kichanie,

• nudności,

• wymioty,

• ból lub pieczenie w miejscu wkłucia,

• przemijające uczucie gorąca,

• metaliczny posmak.

Umiarkowane objawy:

• nasilona pokrzywka,

• obrzęk warg lub powiek,

• świszczący oddech,

• skurcz oskrzeli,

• ból brzucha.

Ciężkie objawy (bardzo rzadkie):

• trudności w oddychaniu,

• obrzęk krtani,

• spadek ciśnienia,

• wstrząs anafilaktyczny.

Ciężkie objawy wymagają natychmiastowej pomocy medycznej – personel jest do tego przygotowany.

Alternatywy dla tomografii komputerowej – przegląd metod obrazowania

Alternatywami dla tomografii komputerowej mogą być inne badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny (MRI) czy ultrasonografia (USG). Rezonans magnetyczny nie wiąże się z używaniem promieniowania, co może być korzystne w przypadku częstych badań lub u pacjentów wrażliwych na promieniowanie. USG jest również nieinwazyjne i nie wykorzystuje promieniowania, ale ma ograniczoną zdolność wizualizacji niektórych struktur w porównaniu z tomografią komputerową.

Porównanie metod obrazowania medycznego:

• 

  TK (tomografia komputerowa): bardzo szybka, doskonała ocena kości, płuc, ostrych krwawień i zwapnień; szeroko dostępna. Ograniczenia: promieniowanie jonizujące i gorsze różnicowanie niektórych tkanek miękkich niż w MRI.

• MRI (rezonans magnetyczny): brak promieniowania; bardzo dobra ocena mózgu i rdzenia, stawów, więzadeł, miednicy mniejszej oraz wielu narządów jamy brzusznej. Ograniczenia: dłuższy czas badania, hałas i ciasna przestrzeń, możliwe przeciwwskazania przy niektórych implantach/rozrusznikach; słabsza ocena zwapnień i większości chorób płuc.

• USG (ultrasonografia): bez promieniowania, dostępne i dynamiczne badanie przyłóżkowe; świetnie ocenia m.in. tarczycę, narządy jamy brzusznej, naczynia (z Dopplerem), narządy miednicy i płód. Ograniczenia: zależne od doświadczenia badającego, utrudnione przy otyłości i obecności gazów jelitowych; słabo ocenia struktury zasłonięte przez kości lub powietrze.

• RTG (rentgen): szybkie, tanie i przydatne w ocenie kości oraz wstępnej ocenie klatki piersiowej. Ograniczenia: obraz dwuwymiarowy i mniejsza czułość; przy wielu wskazaniach jest jedynie badaniem przesiewowym poprzedzającym TK lub MRI.

• PET-TK (w wybranych wskazaniach onkologicznych): łączy ocenę metaboliczną z anatomią, pomocne w wykrywaniu ognisk nowotworowych i ocenie odpowiedzi na leczenie. Ograniczenia: promieniowanie, mniejsza dostępność i wyższy koszt; nie jest badaniem pierwszego wyboru w urazach czy ostrych stanach niezwiązanych z onkologią.

Wybór metody obrazowania zależy od objawów, obszaru ciała, pilności oraz chorób współistniejących. O najlepszym badaniu decyduje lekarz prowadzący.

Wskazania do wykonania tomografii komputerowej

Tomografia komputerowa to badanie, które wykonuje się na wyraźne wskazanie lekarza; może się bowiem zdarzyć, że przy danym schorzeniu lepszym rozwiązaniem będzie rezonans magnetyczny, klasyczne RTG lub USG.

Lekarze kierują pacjentów na tomografię przy podejrzeniu m.in.:

• nowotworów,
• choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa,
• chorób płuc i nerek,
• zapalenia trzustki,
• przewlekłych stanów zapalnych,
• dolegliwości bólowych niewiadomego pochodzenia.

W trybie nagłym tomografię przeprowadza się po poważnych urazach głowy, klatki piersiowej, jamy brzusznej oraz miednicy. W wyjątkowo ciężkich przypadkach (np. gdy w wyniku wypadku drogowego poszkodowany doznaje wielu obrażeń) możliwe jest jednoczesne zbadanie tomografem wszystkich tych obszarów.

Przeciwwskazania do tomografii komputerowej

Tak zwane przeciwwskazania bezwzględne do wykonania tomografii nie istnieją. Oznacza to, że w stanie zagrożenia życia badanie można przeprowadzić u każdego. Do przeciwwskazań względnych należą natomiast: ciąża oraz uczulenie na środki kontrastowe, oczywiście o ile tomografia ma być przeprowadzona z ich użyciem. Są to stany, o których należy poinformować lekarza kierującego na badanie.

Dodatkowo, tomografii z kontrastem nie powinno się wykonywać przy nadczynności tarczycy, wolu toksycznym tarczycy oraz podczas leczenia raka tarczycy promieniotwórczym jodem.

U pacjentów z istotnym upośledzeniem czynności nerek decyzja o podaniu kontrastu wymaga indywidualnej oceny wyników i korzyści z badania. Karmienie piersią po podaniu jodowego kontrastu zazwyczaj nie wymaga przerywania; w razie wątpliwości można omówić sytuację z lekarzem. Ograniczeniem technicznym bywa także maksymalny udźwig i szerokość stołu – warto wcześniej poinformować placówkę o szczególnych potrzebach.

Warto pamiętać, że tomografia komputerowa jest badaniem bezbolesnym i na ogół bezpiecznym. Dawka promieniowania jest dobierana tak, by była możliwie jak najmniejsza, ale zwykle wyższa niż w klasycznym RTG – dlatego badania nie powinno się wykonywać częściej niż to konieczne medycznie. Ewentualne powikłania mogą pojawić się po podaniu środka kontrastującego, o ile pacjent jest na niego uczulony. Uczucie ciepła po kontraście jest naturalne i przejściowe. Natomiast obrzęk ciała, wysypka, nudności, nagłe osłabienie czy duszność mogą świadczyć o reakcji alergicznej i wymagają pilnego zgłoszenia personelowi.

Jak się przygotować do tomografii komputerowej?

Do tomografii nie trzeba przygotowywać się w żaden szczególny sposób. Czasami istnieje konieczność przyjścia na badanie po sześciogodzinnej przerwie w jedzeniu i z pełnym pęcherzem — o takim zaleceniu pacjenta poinformuje lekarz kierujący na badanie.

Jeżeli badanie ma być przeprowadzone po podaniu środka kontrastowego, należy mieć przy sobie wynik badania oznaczającego poziom kreatyniny we krwi, a na badanie przyjść odpowiednio nawodnionym. W tym przypadku także po tomografii trzeba wypijać sporo płynów.

W zależności od badanego obszaru placówka może poprosić o pozostanie na czczo (zwykle 4–6 godzin) lub o wypicie wody/roztworu kontrastu doustnego przed badaniem. Wymóg pełnego pęcherza dotyczy zwykle oceny miednicy i układu moczowego - przy wielu badaniach jamy brzusznej nie jest konieczny – stosowane zalecenia zależą od protokołu danej pracowni.

Rodzaje tomografii komputerowej

W zależności od tego, jaka część ciała będzie badana, wyróżniamy różne rodzaje tomografii.

Tomografia głowy

Jednym z najczęściej wykonywanych badań z zakresu diagnostyki obrazowej jest tomografia głowy. Przeprowadza się ją przede wszystkim w przypadku urazów głowy, udaru mózgu i krwotoku wewnętrznego, jak również przy podejrzeniu nowotworów (np. glejaka) i w stanach zapalnych mózgu, zatok przynosowych i twarzoczaszki.

W ostrych stanach (uraz, krwawienie) zwykle wykonuje się TK bez kontrastu, natomiast w diagnostyce guzów lub zmian zapalnych często stosuje się kontrast dożylny lub angiografię TK do oceny naczyń. W przypadku małych zmian kontrast zwiększa szansę ich uwidocznienia, choć czasem dokładniejszym badaniem tkanek miękkich mózgu jest rezonans magnetyczny.

Tomografia zatok

Nawracające infekcje i stale zatkany nos to objawy, które sprawiają, że konieczne jest dokładne zbadanie zatok. Niegdyś lekarze kierowali swoich pacjentów przede wszystkim na RTG, jednak obecnie coraz częściej stawiają na tomografię zatok. Badanie to jest znacznie bardziej dokładne od standardowego rentgena, dzięki czemu możliwe jest szybkie postawienie odpowiedniej diagnozy i wyleczenie chorób zatok przynosowych.

Tomografię komputerową zatok wykonuje się także po urazach, w których dochodzi do złamania lub przemieszczenia przegrody nosowej.

Sama tomografia zatok jest badaniem nieinwazyjnym i bezbolesnym. Zwykle trwa kilkanaście minut. Pacjent na specjalnej leżance wjeżdża do tuby (zwykle jest zakryty do wysokości klatki piersiowej) i musi pozostać nieruchomo. W niektórych momentach lekarz przeprowadzający badanie poprosi badanego o wstrzymanie oddechu — pozwoli to zminimalizować ewentualne zakłócenia w obrazowaniu. Zdarza się, że wyniki są wydawane pacjentowi jeszcze w dniu badania. Zwykle czeka się na nie kilka dni, co jest kolejnym plusem badania, jakim jest tomografia zatok.

W wielu pracowniach stosuje się protokoły niskodawkowe przeznaczone do oceny zatok i struktur kostnych twarzoczaszki.

Tomografia komputerowa jamy brzusznej

Tomografia komputerowa jamy brzusznej umożliwia sprawdzenie stanu narządów, takich jak wątroba, trzustka, śledziona czy nerki. Dzięki temu badaniu możliwa jest także ocena zmian w obrębie ścian żołądka i jelit: cienkiego i grubego, pęcherzyka żółciowego oraz nadnerczy. Lekarze kierują swoich pacjentów na tomografię jamy brzusznej, gdy podejrzewają u nich m.in. zmiany nowotworowe, zmiany zapalne (np. zapalenie pęcherzyka żółciowego lub wyrostka robaczkowego), krwawienie z przewodu pokarmowego czy uraz jamy brzusznej.

Także w przypadku objawów, takich jak nawracające bóle brzucha czy chudnięcie bez diety, warto wykonać tomografię jamy brzusznej.

Przygotowanie do badania nie jest szczególnie wymagające. Zwykle zaleca się bycie na czczo (ok. 4–6 godzin), a w niektórych protokołach wypicie płynów lub roztworu kontrastu doustnego. Wymóg pełnego pęcherza zależy od zakresu badania (częściej dotyczy miednicy i układu moczowego). W wybranych sytuacjach pacjentowi podaje się dodatkowo leki hamujące perystaltykę jelit.

Jeśli konieczne jest wykonanie tomografii komputerowej jamy brzusznej z kontrastem, na kilka dni przed badaniem należy sprawdzić stężenie kreatyniny w surowicy krwi. Jeżeli nie będzie się ono mieścić w określonych normach, podanie kontrastu będzie niemożliwe. Jeżeli lekarz nie stwierdzi przeciwwskazań (zalicza się do nich także alergie) i środki kontrastowe zostaną podane pacjentowi, po zakończonym badaniu również należy wypić duże ilości wody. Dzięki temu substancja zostanie szybko wypłukana z organizmu.

W wielu wskazaniach stosuje się tzw. badanie wielofazowe (kilka serii zdjęć po podaniu kontrastu), co poprawia wykrywalność niektórych zmian.

Tomografia: pozostałe badania

Tomografia komputerowa to badanie, dzięki któremu można zbadać praktycznie całe ciało. Choć do najpopularniejszych należą tomografia zatok, tomografia głowy i tomografia jamy brzusznej, placówki medyczne oferują także wiele innych możliwości.

Na liście znajdują się m.in.:

• tomografia komputerowaklatki piersiowej — wykonuje się ją przede wszystkim u pacjentów z nowotworami oraz cierpiących z powodu przewlekłych stanów zapalnych. Do wskazań zalicza się także zatorowość płucną oraz urazy klatki piersiowej

• tomografia płuc — podobnie jak w przypadku tomografii komputerowej klatki piersiowej, tomografię płuc również przeprowadza się przede wszystkim w przypadku nowotworów oraz rozmaitych chorób przewlekłych. Badanie to umożliwia rozpoznanie schorzeń, takich jak zator tętnicy płucnej czy rozedma. Dzięki niemu możliwe jest także stwierdzenie obecności płynu w jamie opłucnej

• tomografia serca — pozwala wykluczyć chorobę wieńcową i ocenić drożność pomostów wieńcowych. Jest niezastąpiona w kwalifikacji pacjentów do zabiegów kardiochirurgicznych, np. wymiany zastawki

• tomografia nerek — pozwala wykryć choroby toczące się w obrębie układu moczowego, np. kamicę nerkową, guzy nerek (także nowotworowe), torbiele nerek i stany zapalne. Dzięki tomografii nerek możliwe jest także stwierdzenie ewentualnych wad rozwojowych tego narządu

• tomografia szczęki — umożliwia stworzenie dokładnego modelu szczęki, a co za tym idzie, odpowiednie zaplanowanie przebiegu zabiegu chirurgicznego. Badanie to z reguły zleca się podczas planowania leczenia implantologicznego w obrębie szczęki

• tomografia miednicy — często łączy się ją z tomografią komputerową jamy brzusznej. Z reguły wykonuje się ją w celu oceny wielkości zmian nowotworowych toczących się w obrębie miednicy

• tomografia wątroby — pozwala na wykrycie guzów i torbieli tego narządu, jak również ocenę ewentualnych nieprawidłowości w budowie wątroby. Dodatkowo, dzięki tomografii wątroby możliwa jest ocena drożności dróg żółciowych oraz wykrycie zmian w pęcherzyku żółciowym

• tomografia szyi — pozwala na ocenę narządów znajdujących się w obrębie szyi. Dzięki badaniu możliwe jest wykrycie nieprawidłowości w obrębie krtani, gardła oraz przełyku. Z tomografią szyi powiązana jest także tomografia kręgosłupa szyjnego

• tomografia nadnerczy — badanie wykorzystywane w diagnostyce chorób nadnerczy. Przede wszystkim są to różnego rodzaju guzy i guzki, zarówno łagodne przerosty, czynne hormonalnie gruczolaki, jak i (rzadziej) nowotwory złośliwe

• tomografia twarzoczaszki — podczas tego badania ocenia się zarówno tkanki miękkie, jak i struktury kostne należące do twarzoczaszki. Do wskazań zalicza się przede wszystkim zmiany pourazowe oraz nowotwory łagodne i złośliwe.

FAQ o tomografii komputerowej: najczęstsze pytania i odpowiedzi

• Czy badanie tomografem wymaga skierowania?

  Aby poddać się tomografii komputerowej na NFZ, należy otrzymać skierowanie od lekarza specjalisty. W przypadku wykonywania badania TK prywatnie, nie jest wymagane skierowanie.

• Jaka jest cena tomografii komputerowej?

  Cena tomografii komputerowej jest uzależniona od wielu czynników, przede wszystkim zaś od rodzaju badanego obszaru ciała. Zwykle jest to od 200 zł za tomografię zatok do aż 600 zł za tomografię jamy brzusznej i miednicy. Dokładny koszt badania jest uzależniony także od miasta, w którym mieści się dana placówka oraz renomy kliniki. Tomografia z użyciem nowoczesnego sprzętu z pewnością będzie nieco droższa od badania wykonywanego urządzeniem poprzedniej generacji czy niższej klasy.

• Kto decyduje o podaniu kontrastu przed badaniem tomografem?

  Decyzję o zastosowaniu środków kontrastowych podejmuje lekarz kierujący pacjenta na lub radiolog, który przeprowadza badanie.

• Czy przed tomografią komputerową można zażyć stale przyjmowane leki?

  Lekarz kierujący pacjenta na badanie może zalecić przerwanie przyjmowania niektórych leków na pewien czas przed wykonaniem tomografii. Jeśli badanie jest przeprowadzane z zastosowaniem środka kontrastowego, należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych aktualnie lekach, w tym preparatach ziołowych, witaminach czy suplementach diety.

• Czy po badaniu tomografem można prowadzić samochód?

  Tak. Badanie tomografem w żaden sposób nie wpływa na zdolność do prowadzenia pojazdów.