Operacje i leczenie ślinianek

Funkcje i rodzaje ślinianek

Ślinianki to gruczoły wydzielania zewnętrznego, które odpowiadają za produkcję śliny.

Dzielimy je na:

• duże gruczoły ślinowe – w jamie ustnej znajdują się trzy pary; posiadają przewody wyprowadzające,

• małe gruczoły ślinowe – rozsiane po błonie śluzowej jamy ustnej i gardła; mają krótkie przewody uchodzące bezpośrednio do jamy ustnej i gardła.

Ślinianki wytwarzają ślinę bez przerwy. W ciągu jednego dnia mogą wyprodukować nawet litr. Co ciekawe, dokładny skład śliny zmienia się w zależności od tego, czy jest ona wytwarzana podczas jedzenia, czy nie. Jej główne składniki to: woda, enzymy trawienne, substancje bakteriobójcze, jony węglanowe, jony wapnia i fosforany.

Objawy chorób ślinianek

Objawy chorób ślinianek mogą być różne w zależności od przyczyny, jednak istnieje kilka dolegliwości, które pojawiają się najczęściej. Warto zwrócić na nie uwagę, szczególnie jeśli utrzymują się przez dłuższy czas lub nawracają.

Najczęstsze objawy chorób ślinianek:

• obrzęk ślinianki (np. w okolicy policzka lub pod żuchwą),

• ból nasilający się podczas jedzenia – szczególnie typowy dla kamicy,

• uczucie suchości w jamie ustnej,

• wyczuwalny guzek w obrębie ślinianki,

• zaczerwienienie i ocieplenie skóry nad gruczołem,

• trudności w przełykaniu lub otwieraniu ust,

• wydzielina ropna z ujścia przewodu ślinowego.

Niektóre objawy, takie jak przewlekła suchość jamy ustnej czy bezbolesny guz, mogą rozwijać się stopniowo, dlatego łatwo je przeoczyć. Warto obserwować swoje ciało i reagować na niepokojące sygnały.

Najczęstsze choroby ślinianek

Poniżej opisujemy najczęściej występujące choroby ślinianek.

Kamica ślinianek

Jedną z najczęstszych chorób obejmujących ślinianki jest kamica. W jej przebiegu sole mineralne odkładają się w śliniankach, tworząc kamienie. Te mniejsze jedynie utrudniają przepływ śliny, większe zaś całkowicie uniemożliwiają jej wydostanie się z gruczołów. Bezpośrednia przyczyna rozwoju schorzenia nie jest znana, wiadomo jednak, że sprzyjają mu m.in. stany zapalne jamy ustnej, odwodnienie oraz podwyższone stężenia wapnia w organizmie.

Objawy kamicy ślinianek to przede wszystkim ból i obrzęk gruczołów (zwłaszcza podczas jedzenia). Choroba zwykle dotyka ślinianek podżuchwowych, choć może rozwinąć się także w innych gruczołach ślinowych.

Sialoza

Sialoza to choroba, w której dochodzi do obustronnego powiększenia ślinianek przyusznych. Schorzenie nie ma ani zapalnego, ani nowotworowego charakteru. Do jego rozwoju dochodzi najczęściej w przebiegu zaburzeń hormonalnych, awitaminozy, mocznicy, cukrzycy bądź zaburzeń neurogennych. Sprzyja mu także okres ciąży i laktacji. Objawem sialozy jest przede wszystkim niebolesny obrzęk przyusznych gruczołów ślinowych.

Zespół Sjögrena

Zespół Sjögrena to choroba z grupy chorób autoimmunologicznych. Nazywa się ją także zespołem suchości, ponieważ w jej przebiegu dochodzi do stopniowego zaniku wydzielania śliny. Co ciekawe, upośledzeniu ulegają także gruczoły łzowe. Zmiany zapalne mogą objąć ponadto płuca, nerki czy tarczycę.

Zespół Sjögrena występuje samodzielnie lub towarzyszy innym chorobom autoimmunologicznym, np. reumatoidalnemu zapaleniu stawów lub toczniowi rumieniowatemu. Jego podstawowe objawy to suchość jamy ustnej, suchość oczu, zmęczenie oraz suchy kaszel.

Nowotwór ślinianek

Choroby nowotworowe ślinianek występują rzadko – stanowią zaledwie kilka procent nowotworów obejmujących głowę i szyję. Komórki rakowe zwykle zajmują duże gruczoły ślinowe (około 80% zmian dotyczy ślinianek przyusznych). W śliniankach wykrywa się zarówno nowotwory złośliwe, jak i łagodne. W przypadku gruczołów przyusznych zdecydowana większość zmian jest łagodna, zaś w śliniankach podjęzykowych – złośliwa.

Nowotwory ślinianki podżuchwowej są łagodne mniej więcej w połowie przypadków. Do typowych objawów należą: bezbolesny guzek w okolicy ślinianki, uczucie napięcia lub obrzęku, a w przypadku zmian złośliwych również szybki wzrost, ból, drętwienie, niedowład lub porażenie nerwu twarzowego, a także powiększenie węzłów chłonnych szyi.

Stany zapalne ślinianek

W śliniankach mogą rozwijać się także stany zapalne. Za infekcje wirusowe często jest odpowiedzialny wirus świnki, zaś te o podłożu bakteryjnym bywają powikłaniem nieleczonej kamicy ślinianek. Zapalenie ślinianek może mieć charakter ostry lub przewlekły, a czynnikami zwiększającymi ryzyko jego rozwoju są obniżona odporność, zła kondycja ogólna pacjenta, brak higieny jamy ustnej oraz nieleczona próchnica.

Dodatkowo sprzyjają mu odwodnienie, długotrwałe oddychanie przez usta oraz leki zmniejszające wydzielanie śliny (np. niektóre leki o działaniu antycholinergicznym).

Przyczyny powstawania chorób ślinianek

Przyczyny chorób ślinianek są różnorodne. Kamica ślinianek jest spowodowana odkładaniem się soli mineralnych, co może być wynikiem odwodnienia lub stanów zapalnych jamy ustnej. Sialoza jest związana z zaburzeniami hormonalnymi, awitaminozą lub chorobami przewlekłymi jak cukrzyca. Zespół Sjögrena ma podłoże autoimmunologiczne, a nowotwory ślinianek mogą być wynikiem czynników genetycznych lub środowiskowych.

Czynniki ryzyka nowotworów ślinianek mogą obejmować:

• narażenie na promieniowanie jonizujące (w tym wcześniejsze radioterapie okolicy głowy i szyi),

• zakażenie wirusem Epstein–Barr (w wybranych typach nowotworów),

• palenie tytoniu (istotny czynnik w przypadku niektórych nowotworów łagodnych, np. guza Warthina),

• niektóre narażenia zawodowe oraz wiek.

U osób z zespołem Sjögrena wzrasta także ryzyko chłoniaków w obrębie ślinianek.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Nie każda dolegliwość w obrębie ślinianek wymaga pilnej konsultacji, jednak są sytuacje, których nie należy bagatelizować. Wizyta u lekarza jest wskazana, gdy objawy utrzymują się dłużej niż kilka dni lub mają tendencję do nawrotów.

Sygnały alarmowe wymagające konsultacji lekarskiej:

• nawracający ból i obrzęk ślinianki, szczególnie podczas jedzenia,

• utrzymująca się suchość jamy ustnej,

• pojawienie się guzka w okolicy ślinianki,

• gorączka i objawy ogólne towarzyszące obrzękowi,

• ropna wydzielina z przewodu ślinowego,

• drętwienie twarzy lub asymetria mimiki (może wskazywać na zajęcie nerwu twarzowego).

W przypadku nagłego, silnego bólu, szybko narastającego obrzęku lub trudności w przełykaniu warto zgłosić się do lekarza jak najszybciej.

Jak diagnozuje się choroby ślinianek?

Diagnostyka chorób ślinianek często opiera się na badaniach obrazowych, takich jak ultrasonografia, rezonans magnetyczny czy tomografia komputerowa. Przydatne są również sialografia, endoskopia oraz biopsja cienkoigłowa w przypadku podejrzenia nowotworu. Badania te pozwalają na dokładne określenie charakteru i lokalizacji zmian.

Metody leczenia chorób ślinianek

W przypadku kamicy ślinianek stosuje się zarówno leczenie zachowawcze, jak i chirurgiczne. Jeśli kamienie są małe, przyjmowanie dużych ilości płynów i kwaśnych pokarmów może doprowadzić do wypłukania kamieni ze ślinianki. W wielu przypadkach okazuje się to jednak niewystarczające – wówczas kamienie usuwa się operacyjnie.

Jeśli u pacjenta zdiagnozowano sialozę, kluczowym elementem procesu leczenia będzie pozbycie się czynników wywołujących tę chorobę. Konieczne będzie zatem wyrównanie niedoborów witaminowych czy terapia endokrynologiczna. Przyczynowe leczenie zespołu Sjögrena nie jest możliwe, dlatego terapia opiera się na łagodzeniu dolegliwości związanych z suchością jamy ustnej i oczu – standardem jest stosowanie tak zwanych sztucznych łez czy sztucznej śliny.

Jeśli choroba obejmuje narządy wewnętrzne lub towarzyszy innym schorzeniom autoimmunologicznym, wówczas dodatkowo wdraża się leki immunosupresyjne.

Możliwości terapeutyczne w chorobach ślinianek:

• Leczenie nieinwazyjne i farmakologiczne stanów zapalnych: nawadnianie, ciepłe okłady, delikatny masaż ślinianki w kierunku ujścia przewodu, sialogogi (np. żucie bezcukrowej gumy), leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. W bakteryjnym zapaleniu ślinianek lekarz może włączyć antybiotykoterapię; w przypadku podejrzenia ropnia konieczne bywa nacięcie i drenaż.

• Leczenie zachowawcze kamicy: poza nawodnieniem i sialogogami pomocne bywają leki przeciwzapalne oraz okresowe, krótkotrwałe stosowanie płukanek antyseptycznych zaleconych przez lekarza lub stomatologa. Nawracające lub duże złogi wymagają leczenia zabiegowego.

• Postępowanie w suchości jamy ustnej (np. w zespole Sjögrena lub po zabiegach): częste popijanie wody, żele i spraye nawilżające, substytuty śliny, żucie bezcukrowej gumy (np. z ksylitolem). U wybranych pacjentów lekarz może rozważyć leki pobudzające wydzielanie śliny.

• Nowotwory ślinianek: podstawą leczenia jest chirurgia, a w zmianach złośliwych często także radioterapia pooperacyjna; decyzję o zakresie leczenia podejmuje zespół specjalistów po ocenie typu guza i stopnia zaawansowania.

Profilaktyka chorób ślinianek:

• odpowiednie nawodnienie, szczególnie podczas upałów i chorób przebiegających z gorączką

• dokładna higiena jamy ustnej (szczotkowanie, nitkowanie, profesjonalne zabiegi profilaktyczne) i regularne wizyty u stomatologa

• leczenie próchnicy i chorób przyzębia oraz unikanie tytoniu i ograniczenie alkoholu

• stymulacja wydzielania śliny (żucie bezcukrowej gumy), a przy tendencji do kamicy – unikanie długotrwałego odwodnienia

• omówienie z lekarzem leków mogących zmniejszać wydzielanie śliny (np. o działaniu antycholinergicznym)

• szczepienie przeciw śwince (MMR) zgodnie z zaleceniami – zmniejsza ryzyko wirusowego zapalenia ślinianek

• dobra kontrola chorób przewlekłych (np. cukrzycy).

Chirurgiczne leczenie ślinianek  

Operacje ślinianek wykonuje się przede wszystkim po zdiagnozowaniu kamicy ślinianek lub nowotworu. W przypadku kamicy, jeśli kamienie ślinianki znajdują się w przewodzie wyprowadzającym, nacina się go, a następnie usuwa powstałe złogi. Jeśli jednak kamienie są zlokalizowane w miąższu ślinianki lub problem ten nawraca, konieczne jest usunięcie całego gruczołu. Tradycyjna operacja ślinianek odbywa się w znieczuleniu ogólnym.

Ze względu na to, że zabieg musi być przeprowadzony wyjątkowo precyzyjnie, w niektórych placówkach stosuje się neuromonitoring, czyli system śródoperacyjnego monitorowania nerwów. Pacjenta wypisuje się ze szpitala zwykle po trzech dniach od zabiegu.

Rehabilitacja i pielęgnacja po operacjach ślinianek

Odpowiednia pielęgnacja i stopniowa rehabilitacja po operacji ślinianek mają duże znaczenie dla prawidłowego gojenia oraz zmniejszenia ryzyka powikłań. Już od pierwszych dni po zabiegu warto stosować się do zaleceń lekarza i zwracać uwagę na sygnały wysyłane przez organizm, ponieważ właściwe postępowanie przyspiesza powrót do pełnej sprawności i komfortu.

Powrót do zdrowia po operacji ślinianek – najważniejsze zalecenia:

• dbanie o ranę i ewentualny dren zgodnie z zaleceniami; w pierwszych dobach pomocne bywa delikatne chłodzenie, później – łagodny masaż okolicy ślinianki w kierunku ujścia przewodu
• higiena jamy ustnej: miękka szczoteczka, delikatne szczotkowanie, płukanie roztworem soli fizjologicznej; krótkotrwale można stosować płukanki antyseptyczne zalecone przez lekarza
• ćwiczenia: stopniowe ćwiczenia otwierania ust i żucia; w przypadku osłabienia mięśni mimicznych – ćwiczenia mimiczne prowadzone we współpracy z fizjoterapeutą
• odpowiednie nawodnienie, dieta miękka w pierwszych dniach, unikanie bardzo kwaśnych i ostrych potraw na świeżo po zabiegu
• opieka nad blizną po wygojeniu (np. ochrona przed słońcem, delikatny masaż); w razie potliwości okolicy podczas jedzenia (zespół Freya) lub utrzymującego się wycieku śliny warto zgłosić się na kontrolę
• pilny kontakt z lekarzem w razie narastającego bólu, gorączki, ropnego wycieku z rany, znacznego obrzęku lub zaburzeń ruchów mimicznych.

Kiedy zabieg jest konieczny? 

Zabieg chirurgiczny jest konieczny, gdy istnieje ryzyko powikłań związanych z kamicą, jak np. całkowite zablokowanie odpływu śliny. Operacje są również zalecane w przypadku nowotworów ślinianek, zwłaszcza jeśli istnieje podejrzenie ich złośliwości, a także przy przewlekłych stanach zapalnych niepoddających się leczeniu zachowawczemu.

Interwencji wymaga także ropień ślinianki, nawracające ostre zapalenia z powodu przeszkody w przewodzie wyprowadzającym oraz sytuacje z objawami uszkodzenia nerwu twarzowego towarzyszącymi podejrzanej zmianie.

Wybór metody terapii ślinianek

Tradycyjne metody chirurgiczne są zalecane w przypadku większych zmian lub gdy nowoczesne metody małoinwazyjne nie są możliwe. Sialoendoskopia i inne metody małoinwazyjne są wskazane dla pacjentów z kamieniami zlokalizowanymi w przewodach, gdzie nacięcie nie jest konieczne. Metody nieoperacyjne są preferowane u osób starszych lub z przeciwwskazaniami do znieczulenia ogólnego.

Sialoendoskopia może nie być możliwa przy znacznych zwężeniach przewodów, nasilonych bliznach lub w przypadku podejrzenia guza – wówczas rozważa się inne strategie leczenia.

Ryzyko, powikłania

Jak każdy zabieg chirurgiczny, operacje ślinianek niosą ze sobą ryzyko powikłań, takich jak uszkodzenie nerwów, infekcje czy krwawienia. Sialoendoskopia zmniejsza ryzyko tych powikłań dzięki mniejszej inwazyjności. Istnieje także ryzyko nawrotu choroby, szczególnie w przypadku kamicy.

Do możliwych powikłań należą także:

• porażenie lub niedowład nerwu twarzowego (częściej przejściowy),
• zespół Freya (potliwość i zaczerwienienie skóry podczas jedzenia),
• przetoka ślinowa lub sialocele (gromadzenie się śliny pod skórą),
• drętwienie płatka ucha,
• zaburzenia czucia skóry okolicy operowanej,
• utrzymująca się suchość jamy ustnej po usunięciu ślinianki podżuchwowej.

Nowoczesne metody chirurgiczne: Sialoendoskopia

W leczeniu kamicy ślinianek coraz częściej stosuje się także metody małoinwazyjne. Jedną z nich jest litotrypsja z użyciem fali uderzeniowej (ESWL) pod kontrolą USG, która rozdrabnia złogi i ułatwia ich samoistne wydalenie. Popularną techniką jest także sialoendoskopia, czyli endoskopowe usuwanie kamieni.

Dzięki temu, że mikronarzędzia chirurgiczne wprowadza się przez naturalne otwory ciała, nie ma konieczności wykonywania nacięć. Ryzyko porażenia nerwu twarzowego jest również istotnie mniejsze, a rekonwalescencja jest krótsza. Sialoendoskopię wykonuje się w ramach chirurgii jednego dnia, zwykle w znieczuleniu miejscowym. W wybranych przypadkach stosuje się podejście łączone (sialoendoskopia z niewielkim nacięciem przewodu), co pozwala skutecznie usunąć większe złogi i jednocześnie zachować gruczoł.

Wybór specjalisty / kliniki

Wybór specjalisty powinien być oparty na jego doświadczeniu w chirurgii ślinianek i nowoczesnych metodach leczenia. Warto zasięgnąć opinii innych pacjentów oraz skonsultować się z lekarzem pierwszego kontaktu. Klinika powinna być dobrze wyposażona w nowoczesny sprzęt do diagnostyki i leczenia chorób ślinianek.

W ośrodkach kompleksowej opieki dostępne są techniki małoinwazyjne (np. sialoendoskopia, litotrypsja) oraz współpraca zespołowa z onkologami i radioterapeutami w przypadku nowotworów.

FAQ - najczęściej zadawane pytania o operację ślinianek

• Kto leczy ślinianki?

  Leczeniem chorób ślinianek zwykle zajmuje się laryngolog, jednak w przypadku schorzeń współistniejących konieczne mogą okazać się wizyty u lekarzy innych specjalizacji.

• Jakie są zalecenia pooperacyjne?

  Po operacji ślinanki należy osłaniać ranę pooperacyjną przed zamoczeniem przez około 7 dni. Przez 2 tygodnie należy także prowadzić oszczędzający tryb życia.

• Ile kosztuje sialoendoskopia?

  Cena sialoendoskopii operacyjnej to średnio 4900 zł. Na koszt zabiegu wpływa m.in. renoma i wyposażenie danej placówki, a także doświadczenie lekarza przeprowadzającego procedurę.

• Ile kosztuje leczenie operacyjne kamicy ślinianek?

  Chirurgiczne leczenie kamicy ślinianek wiąże się z wydatkiem rzędu 2000 zł. Ostateczna cena zabiegu jest jednak uzależniona od tego, czy wystarczy przeciąć przewody wyprowadzające, czy konieczne będzie usunięcie całego gruczołu.

• Czy na zapalenie ślinianek pomoże leczenie domowe?

  Zapalenie ślinianek jest chorobą, którą trzeba leczyć u specjalisty. Ewentualne domowe sposoby można stosować wspomagająco, jako uzupełnienie podstawowej terapii. Dobrym pomysłem będzie picie dużych ilości wody oraz stosowanie lekkostrawnej diety.