Leczenie bruksizmu / zgrzytania zębami

Czym jest bruksizm?

Bruksizm to nawykowe zgrzytanie bądź zaciskanie zębów. Przypadłość ta jest nieuświadomionym odruchem wywoływanym przez mięśnie odpowiedzialne za żucie pokarmu, tzw. żwacze. W normalnych warunkach mięśnie te pozwalają na rozdrabnianie twardego pokarmu w jamie ustnej. W warunkach patologicznych stają się ujściem dla rozładowania stresu.

W ciągu dnia podczas stresujących sytuacji osoba dotknięta schorzeniem zaciska z całej siły wspomniane mięśnie, co pozwala jej na subiektywne, chwilowe złagodzenie irytacji lub wzburzenia. Na przykład w nocy całkowicie nieświadomie zgrzyta zębami, na co często zwraca uwagę partner śpiący obok.

Bruksizmowi nocnemu często towarzyszą:

• zaburzenia w czasie snu REM;

• omamy przysenne;

• zespół niespokojnych nóg;

• mówienie przez sen;

• chrapanie oraz bezdech senny.

Wszystko to skutkuje zmęczeniem i niewyspaniem, uczuciem zmęczenia żwaczy zaraz po przebudzeniu, bólami głowy i stawu odpowiedzialnego za otwieranie ust. Większość przypadków bruksizmu jest bowiem poprzedzona wzrostem aktywności mózgu i układu krążenia. Wyjaśnia to zależności, które stwierdzono między zgrzytaniem zębami podczas snu a obturacyjnym bezdechem sennym.

Szacuje się, że bruksizm występuje u 8–31,4% populacji. Przedział jest tak duży, ponieważ niektórzy pacjenci mogą nie być świadomi tego, że ta przypadłość u nich występuje.

Świadomość tej choroby jest kluczowa, ponieważ nieleczony bruksizm może prowadzić do poważnych uszkodzeń zębów i innych struktur żuchwy. Dlatego warto zasięgnąć porady specjalisty, gdy tylko pojawią się niepokojące objawy. Wyróżnia się bruksizm w ciągu dnia oraz bruksizm podczas snu.

Bruksizm senny zalicza się do zaburzeń snu związanych z ruchem, a przewlekłe zaciskanie i zgrzytanie mogą prowadzić do dysfunkcji stawu skroniowo-żuchwowego (TMD). Z tego względu bywa on rozpatrywany zarówno w kontekście medycyny snu, jak i stomatologii/fizjoterapii narządu żucia.

Przyczyny bruksizmu

Co jest przyczyną bruksizmu? Bruksizm nie jest jednorodną chorobą o jednej przyczynie. Współcześnie klasyfikuje się go jako zachowanie parafunkcyjne, które może występować w dzień i/lub w nocy

Bruksizm senny jest uznawany za zaburzenie snu, a przewlekłe zaciskanie i zgrzytanie mogą skutkować dysfunkcją stawu skroniowo-żuchwowego. Jego mechanizm neurofizjologiczny jest słabo poznany, a czynniki ryzyka — złożone. Z pewnością predysponuje do niego profil psychologiczny pacjenta oraz czynniki genetyczne.

Dolegliwość ta może być wywołana przez:

• silny, przewlekły stres;

• nerwice oraz inne zaburzenia lękowe i depresyjne;

• przebyte urazy głowy;

• padaczka;

• możliwy niedobór magnezu;

• niektóre używki (nikotyna, kofeina, alkohol), zwłaszcza przyjmowane wieczorem;

• niektóre leki działające na ośrodkowy układ nerwowy (np. część leków przeciwdepresyjnych lub psychostymulujących) — decyzje o modyfikacji leczenia zawsze wymagają konsultacji z lekarzem prowadzącym;

• czynniki miejscowe, takie jak nieleczone wady zgryzu, nieuzupełnione braki w uzębieniu, nieprawidłowo wykonane wypełnienia kompozytowe i uzupełnienia protetyczne, zwyrodnienia stawu skroniowo-żuchwowego, a nawet nadużywanie gumy do żucia.

W ostatnich latach zwraca się uwagę na możliwy wpływ postawy ciała i długotrwałej pracy przy urządzeniach cyfrowych na napięcie mięśni szyi i żuchwy. Nie ma jednak mocnych dowodów, że samo używanie smartfonów bezpośrednio wywołuje bruksizm - znaczenie mogą mieć ogólna higiena pracy, ergonomia i poziom stresu.

Mechanizm powstawania bruksizmu jest złożony i obejmuje czynniki neurobiologiczne. Wskazuje się m.in. na rolę układu dopaminergicznego, odpowiedzialnego za regulację napięcia mięśniowego i reakcji na stres.

Epizody bruksizmu sennego często poprzedzone są tzw. mikroprzebudzeniami (micro-arousals), którym towarzyszy przejściowy wzrost aktywności mózgu, tętna oraz ciśnienia tętniczego. Sugeruje to, że bruksizm nie jest jedynie problemem mechanicznym w obrębie zgryzu, lecz zjawiskiem powiązanym z regulacją snu i układem nerwowym.

Objawy bruksizmu

Objawy bruksizmu nie zawsze są swoiste, co oznacza, że nie wszystkie są przypisane wyłącznie temu zaburzeniu. Najczęściej występujące symptomy to:

• zgrzytanie lub zaciskanie zębów, które może być na tyle głośne, aby wybudzić partnera ze snu;

• wyszczerbienie bądź spłaszczenie zębów;

• ścieranie szkliwa zębów, co odsłania ich głębsze warstwy;

• zwiększona nadwrażliwość lub ból zębów;

• ból szczęki i/lub szyi;

• ból przypominający ból ucha;

• zmęczenie lub napięcie mięśni szczęki lub jej blokada.

Jednym z objawów bruksizmu jest również tępy ból głowy typu napięciowego, zaczynający się w skroniach, podobny do bólu o podłożu migrenowym.

Obraz kliniczny pacjenta stomatologicznego nie wzbudza wątpliwości u lekarza dentysty — często wypadające wypełnienia, starte zęby w stopniu doprowadzającym z czasem do obnażenia miazgi zęba, utrata przyczepu dziąseł, czyli obnażanie szyjek zębowych, zaburzenia profilu twarzy polegające na skróceniu dolnego odcinka twarzy i rozroście żwaczy, co skutkuje kwadratowym, tępym kształtem, szczególnie niekorzystnym wizualnie.

Siła nadmiernie pracujących żwaczy jest tak ogromna, że może doprowadzić do pęknięcia nawet zdrowych zębów.

Diagnostyka

Współczesne wytyczne wyróżniają trzy poziomy rozpoznania bruksizmu. Bruksizm możliwy rozpoznaje się na podstawie samego wywiadu (np. relacji pacjenta lub partnera o zgrzytaniu zębami). Bruksizm prawdopodobny obejmuje wywiad oraz badanie kliniczne (np. obecność starcia zębów lub napięcia mięśni żucia). Natomiast bruksizm pewny potwierdza się za pomocą badań instrumentalnych, takich jak polisomnografia z jednoczesnym zapisem aktywności mięśni (EMG). W praktyce klinicznej najczęściej rozpoznanie opiera się na dwóch pierwszych poziomach.

W większości przypadków do rozpoznania bruksizmu wystarczy wywiad lekarski połączony z badaniem fizykalnym. W sytuacji, gdy diagnoza nie jest jednoznaczna, a pacjentowi towarzyszą różne problemy ze snem, warto wykonać całonocne badanie w klinice snu, czyli polisomnografię.

Rozpoznanie powinno także uwzględniać różnicowanie z innymi schorzeniami narządu żucia (np. TMD) oraz ocenę czynników nasilających (stres, używki, leki). Przy podejrzeniu obturacyjnego bezdechu sennego wskazana jest konsultacja w poradni zaburzeń snu.

Zgrzytanie zębami u dzieci i młodzieży

Bruksizm podczas snu występuje częściej u dzieci, młodzieży i młodych dorosłych niż u pacjentów w średnim i starszym wieku. Statystyki dotyczące bruksizmu u dzieci są najtrudniejsze do ustalenia. Badania wykazały, że od 6% do prawie 50% najmłodszych zgrzytają zębami w nocy. U nastolatków częstość występowania bruksizmu podczas snu wynosi około 15%. Z wiekiem problem ten występuje jeszcze rzadziej.

Szacuje się, że u około 8% dorosłych w średnim wieku i tylko 3% starszych osób występuje zgrzytanie zębami podczas snu. Ważne jest, aby rodzice zwracali uwagę na oznaki bruksizmu u dzieci, takie jak zgrzytanie zębami podczas snu, ból szczęki, a także bóle głowy. Wczesna diagnoza i interwencja mogą zapobiec długoterminowym skutkom zdrowotnym.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Choć bruksizm bywa bagatelizowany, w niektórych sytuacjach wymaga pilnej konsultacji specjalistycznej.

Do niepokojących objawów należą:

• silny ból szczęki lub jej blokowanie;
• szybkie i postępujące ścieranie zębów;
• pęknięcia lub ukruszenia zębów;
• częste bóle głowy i zaburzenia snu;
• objawy sugerujące bezdech senny (np. przerwy w oddychaniu podczas snu).

W takich przypadkach wskazana jest konsultacja stomatologiczna, a niekiedy również diagnostyka w kierunku zaburzeń snu.

Metody leczenia bruksizmu

Ze względu na to, iż zgrzytanie zębami jest zaburzeniem wieloczynnikowym, często stosuje się kilka metod jego leczenia. Pomóc mogą tu zarówno fizjoterapeuci i stomatolodzy, jak również lekarze medycyny estetycznej.

W leczeniu istotne miejsce zajmują także interwencje psychologiczne i psychiatryczne, zwłaszcza gdy bruksizm nasila się pod wpływem stresu lub współistnieją zaburzenia nastroju czy lękowe. Wskazane mogą być: psychoedukacja, terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na radzenie sobie ze stresem (w tym uważność), a u części pacjentów — konsultacja psychiatryczna w celu oceny farmakoterapii i ewentualnej modyfikacji leków, które mogą nasilać bruksizm. Dobór i ewentualne zmiany leczenia farmakologicznego zawsze wymagają indywidualnej decyzji lekarza prowadzącego.

Szyna relaksacyjna na zgrzytanie zębami

Nie ma jednoznacznych dowodów, że wady zgryzu są bezpośrednią przyczyną bruksizmu, dlatego leczenie ortodontyczne nie jest standardową metodą terapii samego bruksizmu. Może być jednak wskazane z innych powodów (funkcjonalnych lub estetycznych).

Jedną z najpopularniejszych metod radzenia sobie z bruksizmem jest tzw. szyna relaksacyjna. Pozwala ona ograniczyć zgrzytanie zębami przez sen poprzez relaksację mięśni żucia. W ten sposób zapobiega nadmiernemu ścieraniu się zębów.

Zasady działania szyny obejmują m.in.:

• odciążenie i ochronę powierzchni zębów,

• rozłożenie sił zgryzowych,

• lekkie rozszczelnienie łuków zębowych,

• deprogramację (wpływ na czucie proprioceptywne i nawyki zaciskania).

Prawidłowo dopasowana szyna może też stabilizować staw skroniowo‑żuchwowy i pełnić funkcję prostego „biofeedbacku” — ułatwia zauważenie i przerwanie zaciskania. Najczęściej stosuje się indywidualnie wykonywane, twarde szyny pełnołukowe (np. typu Michigan) zakładane głównie na noc. Wymagają one dokładnego dopasowania i okresowych kontroli u dentysty.

Gotowe do samodopasowania wyroby nie zawsze zapewniają właściwą ochronę. Szyna relaksacyjna nie jest aparatem ortodontycznym — nie prostuje zębów i nie ma na celu trwałej zmiany zgryzu.

Różnice pomiędzy szyną relaksacyjną a aparatem ortodontycznym:

• szyna chroni zęby i modyfikuje obciążenia — aparat ortodontyczny służy do przestawiania zębów;
• szyna działa objawowo i jest odwracalna — leczenie ortodontyczne ma charakter przebudowy układu zębowego;
• szyna zwykle noszona jest głównie w nocy — aparaty wymagają stałego noszenia przez wiele miesięcy.

Ćwiczenia i techniki relaksacyjne na bruksizm

Ćwiczenia na bruksizm mają za zadanie złagodzić napięcie, rozciągnąć i rozluźnić mięśnie, ale również zmniejszyć stres, który często przyczynia się do rozwoju tego problemu. Pomóc może także medytacja.

Przykładowe ćwiczenia na bruksizm:

• otwórz usta jak najszerzej i zamknij je powoli (10–15 razy);

• przesuwaj szczękę z boku na bok (10–15 razy);

• wykonuj szczęką ruchy kołowe w obu kierunkach (10 razy w każdą stronę).

Ćwiczenia te warto wykonywać dwa razy dziennie, w tym raz wieczorem, przed pójściem spać. Ważne jest tutaj koncentrowanie się na pracy własnej szczęki i świadome jej rozluźnianie. Relaksacyjne techniki oddechowe oraz joga mogą również wspierać codzienną kontrolę stresu i zmniejszać napięcie w ciele, w tym w żuchwie.

Interwencje psychologiczne (np. terapia poznawczo‑behawioralna ukierunkowana na stres, trening uważności, techniki biofeedback) mogą ograniczać nawyk zaciskania/zgrzytania. W przypadku współistniejącej bezsenności pomocna bywa terapia bezsenności CBT‑I. Gdy objawy psychiczne są nasilone lub pojawiły się po włączeniu określonych leków, warto skonsultować się z psychiatrą.

Dieta, suplementacja i styl życia:

• ogranicz wieczorne spożycie kofeiny, alkoholu i nikotyny;

• unikaj żucia gumy i twardych pokarmów w okresach nasilenia dolegliwości;

• dbaj o regularny sen, aktywność fizyczną i przerwy w pracy przy komputerze;

• rozciągaj mięśnie szyi i karku, koryguj postawę podczas pracy.

Terapia botoksem dla pacjentów z bruksizmem

Toksyna botulinowa, która niegdyś była uznawana za śmiercionośną truciznę, z czasem stała się istnym hitem w dziedzinie medycyny estetycznej. Tzw. botoks, stosowany najczęściej w celu usunięcia zmarszczek oraz leczenia nadpotliwości, z powodzeniem można wykorzystać również w leczeniu bruksizmu. Celem takiej terapii jest redukcja napięcia mięśni żwacza.

Należy pamiętać, że czas działania toksyny botulinowej jest ograniczony i wynosi zwykle od 4 do 6 miesięcy. W celu uzyskania optymalnych efektów z reguły podaje się trzy dawki botoksu w trzymiesięcznych odstępach.

Iniekcje toksyny botulinowej mogą być doraźnym sposobem na rozluźnienie nadmiernie napiętych mięśni i zmniejszenie dolegliwości. Skuteczność i bezpieczeństwo zależą od prawidłowego kwalifikowania i wykonania zabiegu przez doświadczonego lekarza. U większości pacjentów zabieg nie wymaga wyłączenia z aktywności, jednak możliwe są działania niepożądane, w tym przejściowe osłabienie siły nagryzania czy trudność żucia twardszych pokarmów.

Fizjoterapia stomatologiczna jako wsparcie w leczeniu bruksizmu

Fizjoterapia stomatologiczna to w Polsce mało znana dziedzina medycyny, dlatego jeszcze stosunkowo niewiele osób wie, że może być ona bardzo pomocna w leczeniu bruksizmu. Jej celem jest zmniejszenie negatywnych skutków bruksizmu na narząd żucia, wyeliminowanie przyczyn bruksizmu oraz zwiększenie samoświadomości na temat tego nawyku.

Zastosować można m.in. terapię manualną mięśni żucia oraz masaże. Pomagają one zwiększyć zakres ruchu żuchwy, a co za tym idzie — zmniejszyć ból i lepiej ułożyć żuchwę w spoczynku.

Czasami konieczne okazuje się także wykonanie indywidualnego aparatu typu mandiflex do rozluźniania mięśni żucia, dostosowanego do uzębienia pacjenta. Narzędzie to umożliwia przywrócenie harmonii okluzyjnej, relaksację mięśni żucia oraz rozluźnienie stawu skroniowo-żuchwowego. Jego dodatkową funkcją jest ochrona powierzchni zębów przed ścieraniem w czasie nocnego zgrzytania zębami.

Elementem terapii bywa także reedukacja nawyków (pozycja spoczynkowa języka i żuchwy, ćwiczenia świadomości napięcia, techniki autoterapii) oraz, w razie potrzeby, współpraca z psychologiem.

Wskazania i przeciwwskazania do leczenia bruksizmu

Szyna relaksacyjna może być zalecana dla pacjentów, u których występuje nocne zgrzytanie zębami, natomiast mogą być przeciwwskazania u osób z niektórymi wadami zgryzu lub zaburzeniami w obrębie szczęki. Terapia botoksem jest odpowiednia dla pacjentów z ciężkim napięciem mięśni żwacza, ale nie jest zalecana dla kobiet w ciąży lub karmiących piersią oraz pacjentów z pewnymi chorobami neuromięśniowymi.

Fizjoterapia stomatologiczna jest polecana dla osób chcących zredukować napięcie mięśniowe i poprawić komfort funkcjonowania, jednak w niektórych przypadkach może być przeciwwskazana u osób z zaawansowanymi chorobami stawu skroniowo-żuchwowego.

Interwencje psychologiczne (np. terapia poznawczo‑behawioralna) są wskazane u osób z istotnym stresem, lękiem lub bezsennością. Konsultacja psychiatryczna bywa potrzebna, gdy objawy współistnieją z zaburzeniami nastroju/lękowymi lub gdy bruksizm nasilił się po włączeniu określonych leków. Suplementację (np. magnezu) warto rozważać głównie przy podejrzeniu niedoboru i po konsultacji ze specjalistą.

Ryzyko, powikłania

Leczenie bruksizmu może wiązać się z pewnymi ryzykami i powikłaniami. Użycie szyny relaksacyjnej, jeśli jest niewłaściwie dopasowane, może prowadzić do podrażnienia dziąseł lub problemów ze stawem skroniowo-żuchwowym, a rzadziej — do przejściowych zmian zgryzu.

Terapia botoksem, mimo że bezpieczna w rękach doświadczonego specjalisty, może powodować przejściowe efekty uboczne, takie jak asymetria twarzy lub osłabienie mięśni a przy wielokrotnych zabiegach — zmniejszenie objętości mięśni żwaczy.

Fizjoterapia stomatologiczna, jeśli jest niewłaściwie prowadzona, może prowadzić do pogorszenia bólów lub urazów.

Wybór specjalisty / kliniki

Wybór odpowiedniego specjalisty jest kluczowy dla skutecznego leczenia bruksizmu. W przypadku terapii szyną relaksacyjną warto wybrać dentystę z doświadczeniem w leczeniu zaburzeń okluzji i bruksizmu.

Terapia botoksem powinna być przeprowadzana przez wykwalifikowanego lekarza medycyny estetycznej z doświadczeniem w terapii toksyną botulinową.

Fizjoterapia stomatologiczna powinna być prowadzona przez fizjoterapeutę, który specjalizuje się w zaburzeniach stawu skroniowo-żuchwowego.

W przypadku współistniejących problemów ze snem (np. podejrzenia bezdechu) rozważ konsultację w poradni zaburzeń snu. Gdy kluczową rolę odgrywa stres lub zaburzenia psychiczne, pomocna będzie współpraca z psychologiem i psychiatrą. Leczenie bruksizmu często wymaga podejścia interdyscyplinarnego.

Najczęściej zadawane pytania o leczenie bruksizmu

• Co to jest bruksizm?

  Bruksizm to zaburzenie mięśniowo-powięziowe w obrębie narządu żucia i stawu skroniowo-żuchwowego. Objawia się ono patologicznym tarciem zębami żuchwy o zęby szczęki oraz zbyt mocnym zaciskaniem zębów.

• Jak leczyć bruksizm?

  Istnieje kilka metod leczenia bruksizmu. Najbardziej popularne to zastosowanie szyny relaksacyjnej oraz zabiegi z wykorzystaniem botoksu, choć możliwe jest również pozbycie się tej przypadłości dzięki terapii manualnej i specjalnym ćwiczeniom.

• Jaka szyna na bruksizm będzie najlepsza?

  Szyna na bruksizm musi być przede wszystkim indywidualnie dopasowana do każdego pacjenta. Tylko odpowiednio dobrana szyna zgryzowa zapewni skuteczną ochronę i nie będzie powodowała uczucia dyskomfortu w trakcie noszenia.

• Kto diagnozuje bruksizm?

  Najczęściej jest to lekarz stomatolog. Warto pamiętać, że jeśli na zgrzytanie zębami wpływ ma stresujący tryb życia, sytuację może poprawić również konsultacja z psychologiem bądź fizjoterapeutą stomatologicznym.

• Ile jednostek toksyny botulinowej na bruksizm?

  Toksynę botulinową podaje się zależnie od napięcia mięśnia w ilościach 10U, 15U, 25U na stronę. Dawka toksyny botulinowej jest proporcjonalna do napięcia mięśnia. Najlepsze efekty obserwowane są przy zastosowaniu trzech dawek botuliny w trzymiesięcznych odstępach. Obniżenie aktywności mięśni trwa od 4 do 6 miesięcy, po tym czasie następuje odrost aksonu ruchowego i synapsa ponownie ulega aktywacji.