Prądy TENS – działanie, wskazania i przeciwwskazania

TENS – co to jest i jak działa?

TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation) jest metodą elektroterapii, której głównym zadaniem jest zmniejszenie odczuwania bólu. Wykorzystuje niewielkie impulsy elektryczne, które przez skórę pobudzają nerwy obwodowe. W ten sposób mogą wpływać na sposób przekazywania i przetwarzania sygnałów bólowych przez układ nerwowy.

Działanie prądów TENS wiąże się przede wszystkim z:

• ograniczeniem przekazywania sygnałów bólowych – stymulacja określonych włókien nerwowych może hamować docieranie informacji o bólu do mózgu;

• pobudzeniem naturalnych mechanizmów przeciwbólowych – impulsy mogą aktywować układy odpowiedzialne za zmniejszanie odczuwania bólu, m.in. związane z endorfinami.

W praktyce oznacza to, że podczas zabiegu ból może stać się mniej dokuczliwy. U niektórych pacjentów ulga utrzymuje się również po zakończeniu stymulacji.

TENS nie usuwa jednak przyczyny dolegliwości – nie naprawia uszkodzonych tkanek ani nie zastępuje leczenia choroby odpowiedzialnej za ból.

Jakie są rodzaje prądów TENS?

W zależności od ustawień aparatu stymulacja może powodować różne odczucia.

Najczęściej stosowane odmiany TENS to:

• TENS konwencjonalny – wykorzystuje impulsy o stosunkowo wysokiej częstotliwości; pacjent odczuwa wyraźne, ale komfortowe mrowienie, zwykle bez skurczów mięśni;

• TENS akupunkturowy – wykorzystuje impulsy o niższej częstotliwości i większej intensywności; może wywoływać rytmiczne pulsowanie oraz skurcze mięśni;

• TENS intensywny – polega na zastosowaniu silniejszej stymulacji, zazwyczaj przez krótszy czas; może być mniej komfortowy niż pozostałe odmiany.

Rodzaj prądów i parametry zabiegu dobiera się do charakteru bólu oraz reakcji pacjenta. W wielu przypadkach najlepsze efekty uzyskuje się przy wyraźnie odczuwalnej, odpowiednio silnej, ale niebolesnej stymulacji. Zwiększanie intensywności do poziomu powodującego ból nie jest zalecane.

Prądy TENS – wskazania do stosowania

Głównym wskazaniem do stosowania TENS jest potrzeba objawowego łagodzenia bólu. Metodę można rozważać przy różnych dolegliwościach, jednak jej skuteczność nie jest jednakowo potwierdzona w przypadku wszystkich schorzeń.

Elektrostymulacja TENS bywa wykorzystywana przy:

• bólach mięśniowo-szkieletowych – np. towarzyszących niektórym urazom sportowym lub chorobom stawów;

• bólu przewlekłym – jako dodatkowy sposób zmniejszania dolegliwości, obok innych metod leczenia;

• bólu neuropatycznym – związanym z uszkodzeniem lub chorobą układu nerwowego, choć dowody skuteczności zależą od konkretnego schorzenia;

• bólu pooperacyjnym – jako potencjalnym uzupełnieniu leczenia przeciwbólowego;

• bolesnych miesiączkach – w celu ograniczenia bólu menstruacyjnego;

• bólu porodowym – w określonych sytuacjach, po uzgodnieniu z personelem medycznym.

TENS jest również oferowany pacjentom z bólem kręgosłupa. Trzeba jednak zachować ostrożność: brytyjskie wytyczne NICE nie zalecają tej metody w leczeniu bólu dolnego odcinka pleców, także z towarzyszącą rwą kulszową. Nie oznacza to automatycznie takich samych zaleceń dla wszystkich innych zespołów bólowych.

Jak wygląda zabieg TENS?

Zabieg TENS nie wymaga nakłuwania skóry ani znieczulenia. Pacjent zwykle przyjmuje wygodną pozycję siedzącą lub leżącą, umożliwiającą dostęp do obszaru, który ma być poddany stymulacji.

Przebieg zabiegu obejmuje kilka etapów:

1. Ocena stanu pacjenta – specjalista sprawdza rodzaj dolegliwości, stan skóry i ewentualne przeciwwskazania.

2. Umieszczenie elektrod – na czystej, suchej i nieuszkodzonej skórze przykleja się elektrody podłączone do aparatu TENS.

3. Ustawienie parametrów – dobiera się odpowiedni program i stopniowo zwiększa intensywność impulsów.

4. Stymulacja – pacjent odczuwa mrowienie lub pulsowanie, a specjalista kontroluje jego reakcję.

5. Zakończenie zabiegu – urządzenie zostaje wyłączone, elektrody są usuwane, a skóra oceniana pod kątem podrażnienia.

Czy zabieg TENS boli i ile trwa?

Prawidłowo dobrany TENS powinien być dobrze tolerowany. Podczas konwencjonalnej stymulacji zwykle odczuwa się wyraźne mrowienie, ale nie ostry ból. Niektóre odmiany mogą wywoływać skurcze mięśni lub silniejsze pulsowanie.

Czas zabiegu zależy od zastosowanego programu, rodzaju dolegliwości i reakcji pacjenta. Nie ma jednego czasu stymulacji odpowiedniego dla wszystkich wskazań.

Po zabiegu zazwyczaj można wrócić do codziennych zajęć. TENS nie wymaga typowej rekonwalescencji, choć dalsza aktywność może być ograniczona przez chorobę lub uraz będący przyczyną bólu.

Czy TENS jest skuteczny w łagodzeniu bólu?

Badania potwierdzają, że TENS może zmniejszać natężenie bólu podczas stymulacji lub bezpośrednio po jej zakończeniu. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent odczuje poprawę ani że uzyskany efekt będzie długotrwały.

W przeglądzie systematycznym i metaanalizie opublikowanej w 2022 roku uwzględniono 381 badań z udziałem 24 532 osób. Główna analiza porównująca TENS z placebo, oparta na 91 badaniach i danych 4841 uczestników, wykazała mniejsze natężenie bólu podczas zabiegu lub bezpośrednio po nim. Pewność dowodów oceniono jako umiarkowaną.

Dostępne wyniki nie pozwalają jednak stwierdzić, że TENS zapewnia trwałą poprawę we wszystkich zespołach bólowych. Dlatego należy traktować go jako możliwe uzupełnienie leczenia, a nie metodę zastępującą diagnostykę, farmakoterapię czy odpowiednio dobraną rehabilitację.

Prądy TENS – przeciwwskazania i środki ostrożności

TENS nie powinien być stosowany bez wcześniejszej oceny bezpieczeństwa, zwłaszcza u osób z określonymi chorobami lub wszczepionymi urządzeniami medycznymi.

Najważniejsze przeciwwskazania i sytuacje wymagające szczególnej ostrożności to:

• rozrusznik serca, kardiowerter-defibrylator (ICD) lub inne aktywne implanty elektroniczne – co do zasady nie należy stosować TENS ze względu na ryzyko zakłócenia działania urządzeń; ewentualne odstępstwa wymagają specjalistycznej oceny;

• padaczka – stosowanie TENS jest odradzane, szczególnie bez nadzoru medycznego; w wyjątkowych przypadkach decyzję może podjąć lekarz po ocenie ryzyka;

• ciąża – zastosowanie należy uzgodnić z lekarzem lub położną; szczególne ograniczenia dotyczą stymulacji brzucha, miednicy i dolnej części pleców; TENS może być jednak wykorzystywany w określonych sytuacjach podczas porodu;

• zaburzenia czucia – nie należy umieszczać elektrod na obszarach, w których pacjent nie odczuwa prawidłowo bodźców;

• rany, zakażenia i podrażnienia skóry – elektrod nie umieszcza się na zmienionej chorobowo lub uszkodzonej skórze podczas standardowego TENS;

• aktywna zakrzepica żył głębokich lub zakrzepowe zapalenie żył – nie należy poddawać stymulacji obszaru objętego takim procesem.

Istotne jest również położenie elektrod. Nie należy samodzielnie umieszczać ich na przedniej powierzchni szyi, w okolicy oczu ani w sposób powodujący przepływ prądu przez klatkę piersiową.

Przed zabiegiem należy poinformować specjalistę o chorobach przewlekłych, implantach oraz wszystkich wątpliwościach dotyczących bezpieczeństwa stymulacji.

Czy TENS może powodować skutki uboczne?

Działania niepożądane TENS mają najczęściej charakter miejscowy i łagodny. Mogą pojawić się szczególnie przy zbyt intensywnej stymulacji lub niewłaściwym stosowaniu elektrod.

Do możliwych skutków ubocznych należą:

• zaczerwienienie i podrażnienie skóry;

• reakcja na materiał lub klej elektrod;

• nieprzyjemne mrowienie lub miejscowa bolesność;

• uszkodzenie skóry przy nieprawidłowym użytkowaniu aparatu.

W dużej metaanalizie z 2022 roku nie zgłoszono poważnych działań niepożądanych bezpośrednio przypisanych TENS. Informacje dotyczące bezpieczeństwa były jednak w części badań niepełne.

Czy aparat TENS można stosować samodzielnie w domu?

Domowa elektrostymulacja TENS jest możliwa, ale przed pierwszym zastosowaniem najlepiej skonsultować się z lekarzem lub fizjoterapeutą. Specjalista może ocenić, czy metoda jest odpowiednia, oraz wyjaśnić, gdzie umieszczać elektrody i jak dobrać intensywność impulsów.

Podczas korzystania z aparatu TENS w domu należy przestrzegać kilku zasad:

• używać urządzenia zgodnie z instrukcją producenta;

• umieszczać elektrody wyłącznie w zalecanych miejscach;

• rozpoczynać stymulację od niskiej intensywności;

• nie stosować aparatu podczas snu, kąpieli ani prowadzenia pojazdu;

• regularnie kontrolować stan skóry pod elektrodami.