Diagnostyka boreliozy i chorób odkleszczowych

Co to jest borelioza?

Borelioza to choroba przenoszona przez kleszcze z rodzaju Ixodes. W Polsce przenoszą ją przede wszystkim takie bakterie jak Borrelia garinii oraz Borrelia afzelii (należące do kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato). I choć krętkowica kleszczowa jest nierzadko bagatelizowana, należy mieć świadomość konsekwencji, do których prowadzi ukłucie przez zakażonego kleszcza.

Kluczowe znaczenie ma w tym kontekście etap choroby. W przypadku zmiany wcześnie zlokalizowanej szanse na wyleczenie są niewątpliwie największe. Nieco mniejsze przypisywane są boreliozie wcześnie rozsianej, a najmniejsze – chorobie późno rozsianej, podczas której bakterie mogą docierać do nerwów czy stawów.

Po około 7–10 dniach na skórze pojawia się charakterystyczna zmiana, która stopniowo zwiększa swój rozmiar, tworząc czerwoną lub sinoczerwoną plamę. Jest to tzw. rumień wędrujący, który, co istotne, może, ale wcale nie musi, wystąpić u zakażonej osoby. Wśród prawdopodobnych objawów boreliozy wymienia się m.in. ogólne zmęczenie, gorączkę, ból głowy i mięśni czy sztywność karku – a więc symptomy, które mogą również wskazywać na przeziębienie czy grypę.

Odpowiednia diagnostyka ma jednak kluczowe znaczenie, ponieważ nieleczona borelioza lub leczona w nieprawidłowy sposób może doprowadzić do poważnych powikłań: stawowych, sercowych i neurologicznych. Jedną z takich konsekwencji są m.in. zapalenia stawów, parestezje oraz sztywność mięśni, karku i szyi. Wśród powikłań sercowych natomiast wymienia się przede wszystkim zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia, a także zaburzenia przewodzenia i rytmu (np. blok przedsionkowo‑komorowy).

U wybranych pacjentów pojawiają się także powikłania neurologiczne, w postaci zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych czy porażenia nerwu twarzy powodującego częściowy niedowład. Kleszczowe zapalenie mózgu jest odrębną chorobą odkleszczową, wywoływaną przez wirusa, a nie skutkiem boreliozy.

Borelioza – skutki:

• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,

• parestezje,

• zapalenie mięśnia sercowego,

• zapalenie osierdzia,

• zaburzenia przewodzenia i rytmu serca (np. blok AV),

• porażenie nerwu twarzy,

• zapalenia stawów,

• sztywność mięśni, karku i szyi.

Diagnostyka boreliozy i innych chorób odkleszczowych

Diagnostyka kliniczna: Rumień wędrujący >5 cm, powiększający się przez dni–tygodnie, zwykle wystarcza do rozpoznania boreliozy i wdrożenia leczenia – bez wykonywania badań serologicznych.

Diagnostyka laboratoryjna boreliozy: standardem jest dwustopniowe testowanie serologiczne. Najpierw wykonuje się test przesiewowy (np. ELISA/EIA/CLIA dla przeciwciał IgM/IgG), a dodatni lub wątpliwy wynik potwierdza się testem immunoblot (Western blot/immunoblot). We wczesnej fazie zakażenia wyniki mogą być ujemne – przeciwciała pojawiają się zwykle po 2–4 tygodniach. Sam dodatni wynik przeciwciał nie oznacza aktywnej choroby (przeciwciała mogą utrzymywać się długo po przebyciu zakażenia).

Badania dodatkowe w wybranych sytuacjach: w neuroboreliozie ocenia się płyn mózgowo-rdzeniowy (m.in. pleocytoza, wewnątrzoponowa produkcja przeciwciał). Metody molekularne (PCR) mogą być pomocne m.in. w płynie stawowym w aktywnym zapaleniu stawów, ale nie są rutynowym badaniem przesiewowym. Nie zaleca się wykonywania badań „profilaktycznie” po samym ukąszeniu bez objawów.

Różnicowanie z innymi chorobami odkleszczowymi:

• Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – choroba wirusowa, często o dwufazowym przebiegu; rozpoznanie opiera się na serologii (przeciwciała przeciw wirusowi KZM). Antybiotyki nie działają; leczenie jest objawowe. Dostępna jest szczepionka ochronna.

• Anaplazmoza (A. phagocytophilum) – zwykle gorączka, bóle mięśni, często leukopenia i trombocytopenia; diagnostyka: PCR/serologia; leczenie: doksycyklina.

• Babeszjoza – objawy grypopodobne, niedokrwistość hemolityczna; rozpoznanie: rozmaz krwi/PCR; leczenie: leki przeciwpasożytnicze (np. atowakwon z azytromycyną w typowych postaciach).

Leczenie boreliozy i monitorowanie postępów

Dobór antybiotyku i czas terapii zależą od postaci klinicznej. W rumieniu wędrującym zwykle stosuje się antybiotyki doustne (np. doksycyklina, amoksycylina lub cefuroksym) przez ograniczony czas. W neuroboreliozie, boreliozowym zapaleniu mięśnia sercowego lub w wybranych przypadkach zapalenia stawów może być potrzebna terapia dożylna (np. ceftriakson) oraz dłuższy okres leczenia – o schemacie decyduje lekarz.

Ppodstawą oceny jest monitorowanie objawów klinicznych (ustępowanie rumienia, gorączki, bólów, poprawa funkcji zajętych narządów). Nie zaleca się kontrolnych badań serologicznych w celu oceny wyleczenia, ponieważ przeciwciała mogą utrzymywać się miesiącami lub latami. U części chorych dolegliwości mogą ustępować stopniowo w ciągu kilku tygodni. U niewielkiej grupy występują utrzymujące się objawy po leczeniu (tzw. zespół poboreliozowy); przedłużanie lub powtarzanie antybiotykoterapii bez wskazań nie przynosi korzyści i może być szkodliwe – dalsze postępowanie ustala lekarz.

Inne choroby odkleszczowe – leczenie: KZM leczy się objawowo (antybiotyki nie działają), anaplazmozę – antybiotykami z grupy tetracyklin (najczęściej doksycyklina), babeszjozę – lekami przeciwpasożytniczymi. W każdym przypadku sposób leczenia dobiera się do stanu klinicznego pacjenta.

Jak można się zarazić boreliozą?

Zgodnie z aktualną wiedzą do zakażenia boreliozą dochodzi przede wszystkim w wyniku wkłucia skóry przez zakażonego kleszcza. Patogeny przenoszone są wraz ze śliną podczas ssania krwi, a ryzyko transmisji istotnie wzrasta po 24–48 godzinach od przyczepienia się kleszcza. Opisywane jest również ryzyko przeniesienia bakterii w przypadku wtarcia materiału ze zmiażdżonego kleszcza do uszkodzonej skóry. Nie ma natomiast wiarygodnych dowodów na zakażenie drogą oddechową czy przez pokarm.

Kto jest najbardziej narażony na boreliozę?

Badania wykazały, że im więcej jest lasów liściastych w danym powiecie, tym więcej wykrywa się zachorowań na boreliozę. Ryzyko wzrasta również wraz z rosnącą liczbą dużych zwierząt oraz liczby ludności zamieszkującej dany obszar. Istnieje więc bezpośrednia zależność zachorowań w stosunku do zagęszczenia zwierząt jeleniowatych, udziału lasów liściastych i poziomu urbanizacji – właśnie te czynniki brali pod uwagę lekarze z Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu i naukowcy z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, którzy badali zachorowania na boreliozę u dzieci z Wielkopolski.

Uważa się również, że niektóre osoby są bardziej narażone na ukąszenie niż inne. Wśród czynników zwiększających ryzyko wymienia się m.in. nadmierne pocenie, niedobory witamin z grupy B w diecie czy posiadanie psa – jeżeli kleszcz nie wbije się w jego skórę, może przedostać się na człowieka. Pojawiają się także hipotezy dotyczące częstszego atakowania osób z określoną grupą krwi, jednak nie ma wiarygodnych dowodów, by grupa krwi istotnie wpływała na ryzyko ukąszenia w warunkach rzeczywistych. Najważniejszym czynnikiem ryzyka pozostaje ekspozycja na siedliska kleszczy i brak ochrony.

Jak się chronić przed boreliozą?

W ramach profilaktyki przeciwkleszczowej zaleca się stosowanie odpowiednich repelentów – preparatów wyprodukowanych specjalnie z myślą o odstraszaniu kleszczy. Równie ważną zasadą jest zakrywanie ciała (w miarę możliwości) na czas pobytu w lesie, parku, ogrodzie lub innym miejscu, w którym istnieje zwiększone ryzyko ukąszenia przez kleszcza.

Kluczowe znaczenie ma również dokładne oglądanie swojego ciała za każdym razem po powrocie ze spaceru. Wdrożenie takich działań może w znacznym stopniu ograniczyć prawdopodobieństwo zakażenia chorobami odkleszczowymi (np. boreliozą i kleszczowym zapaleniem mózgu).

Dodatkowe działania profilaktyczne:

• edukacja (rozpoznawanie siedlisk kleszczy i sposobów ochrony),

• szybkie i prawidłowe usuwanie kleszczy,

• prysznic w ciągu 2 godzin po powrocie do domu,

• pranie/wygrzewanie odzieży,

• stosowanie odzieży jasnej i impregnowanej (np. permetryną),

• regularny przegląd skóry u siebie i domowników.

Jak się ubierać na zewnątrz?

Przed wyjściem do miejsca, w którym istnieje potencjalnie zwiększone ryzyko zakażenia boreliozą, postaraj się zakryć całe ciało. Jeżeli to możliwe, załóż długie spodnie, bluzkę z długim rękawem, wysokie buty i nakrycie głowy. Możesz również wpuścić nogawki w buty – utrudniając kleszczom dostęp do ciała i zwiększając poziom ochrony. Wszystkie te działania są istotne przede wszystkim podczas spacerów w lasach mieszanych z przewagą drzew liściastych. Takie środki ostrożności wskazane są także w przypadku pobytu na polanach, łąkach, działkach, w parkach czy na obrzeżach tych terenów, w okolicach rzek, jezior i na terenach zieleni miejskiej.

Stosowanie repelentów – czego nie lubią kleszcze?

Nie zapomnij również o stosowaniu repelentów w postaci aerozoli, kremów, emulsji, płynów, olejków i pudrów, wyprodukowanych specjalnie z myślą o odstraszaniu kleszczy. Najczęściej wykorzystywane w profilaktyce przeciwkleszczowej są gotowe środki, które po aplikacji tworzą na skórze parującą barierę ochronną, o nieprzyjemnym dla kleszczy smaku i zapachu.

Repelenty występujące w postaci aerozoli czy sprayów na kleszcze należy aplikować z odległości ok. 15–20 cm od ciała, nie nanosząc ich przy tym na okolice nosa, ust i oczu.

Szczególną ostrożność należy wówczas zachować w przypadku dzieci – preparat nie powinien znaleźć się na ich dłoniach, aby nie przedostał się do oka i jamy ustnej.

Wybrane repelenty na kleszcze:

• repelenty z DEET – jedne z najskuteczniejszych; zwykle w stężeniu 10–30%. Stosuj zgodnie z etykietą preparatu, dostosowując go do wieku i sytuacji (u dzieci nie nakładaj na dłonie i uszkodzoną skórę; w ciąży można rozważyć stosowanie w razie potrzeby, zgodnie z zaleceniami producenta).

• repelenty z IR3535 – mniej drażniące niż DEET, choć mogą podrażniać oczy/skórę i uszkadzać niektóre materiały; zazwyczaj stosowane w stężeniu 10–30%. Dostępność i wskazania wiekowe zależą od konkretnego produktu.

• repelenty z ikarydyną (pikaridyną) – często dobrze tolerowane; zwykle w stężeniu 10–20%; stosuj zgodnie z zaleceniami producenta.

Jako alternatywę dla sprayu na kleszcze oraz innych środków tego typu odstraszających opisywane pajęczaki wymienia się repelenty z naturalnymi olejkami. I choć są one mniej skuteczne i działają krócej niż syntetyczne środki (ok. 2 godziny), to wybiera je liczna grupa osób, rezygnująca tym samym z typowych preparatów na kleszcze. W swoim składzie zawierają olejki pozyskiwane z całych roślin bądź z ich wybranych części.

Do najpopularniejszych naturalnych repelentów zalicza się w szczególności:

• olejek z mięty pieprzowej,

• olejek z paczuli,

• olejek goździkowy,

• olejek z drzewa herbacianego.

Zabezpieczanie ogrodu i ochrona zwierząt domowych

Jednym ze sposobów na ograniczenie ryzyka zakażenia się boreliozą jest też zabezpieczenie swojego ogrodu – poprzez stosowanie specjalnych oprysków na kleszcze, zawierających odpowiednie substancje czynne. Ważne jest natomiast to, by wybrany produkt był bezpieczny nie tylko dla ludzi, ale i dla zwierząt domowych, które również spędzają czas w przydomowym ogródku. Skuteczna bywa także pielęgnacja terenu: regularne koszenie trawnika, usuwanie liści i zarośli, utrzymywanie ścieżek i obrzeży żwirowych, ograniczanie dokarmiania dzikich zwierząt w pobliżu domu.

A jak bezpośrednio chronić same zwierzęta? Na rynku dostępne są rozmaite preparaty mające zabezpieczać zwierzaki przed zakażeniem. Produkty te występują m.in. w postaci kropli, które wmasowuje się w odpowiednie partie ciała swojego pupila (zgodnie z zaleceniami producenta).

Jak bezpiecznie usunąć kleszcza?

Bardzo ważne jest to, by kleszcz został uchwycony w prawidłowy sposób. Należy złapać go zaraz nad skórą, pomiędzy aparatem gębowym a odwłokiem, i stanowczym ruchem wyciągnąć ze skóry – zgodnie z osią wkłucia, czyli w sposób pochyły. Możliwe jest wykorzystanie w tym celu specjalnego przyrządu, przeznaczonego właśnie do usuwania kleszczy, w postaci przyssawki lub szczypczyków.

Po prawidłowym pozbyciu się pajęczaka należy go unieszkodliwić i zdezynfekować ranę, np. za pomocą wody utlenionej czy spirytusu. Nie wykręcaj kleszcza, nie przypalaj i nie smaruj tłuszczem/alkoholem – zwiększa to ryzyko wstrzyknięcia treści z przewodu pokarmowego i śliny.

Czy kleszcz sam odpadnie?

Najedzony kleszcz może samoistnie odpaść ze skóry. Zanim jednak do tego dojdzie, prawdopodobne jest przeniesienie przez niego zakażenia boreliozą. Szybkie pozbycie się kleszcza jest więc kluczowe. Nie należy z tym czekać do czasu, aż pajęczak sam odpadnie. Warto przy tym podkreślić, że równie niebezpieczne może okazać się nieodpowiednie urwanie kleszcza i stosowanie w tym celu domowych sposobów.

Z kolei wszelkie próby domowego pozbycia się zwierzęcia, takie jak np. smarowanie go masłem, sprawią, że zacznie się on jedynie dusić, a tuż przed ucieczką uwolni treść z przewodu pokarmowego i ładunek śliny, doprowadzając tym samym do przeniesienia choroby (dotyczy nosicieli). Bardzo ważne jest więc odpowiednie usunięcie pajęczaka.

Czy istnieje szczepionka na boreliozę?

Niestety nie opracowano jeszcze skutecznej szczepionki na boreliozę. Kluczowe znaczenie ma więc odpowiednia profilaktyka, uwzględniająca przede wszystkim stosowanie odpowiednich środków odstraszających te pajęczaki i zachowywanie zasad ostrożności podczas pobytów m.in. w lasach, na łąkach, w ogrodach czy parkach. Istnieje natomiast szczepionka na kleszczowe zapalenie mózgu, które wymienia się jako jedną z chorób odkleszczowych.

FAQ, czyli najczęstsze pytania o boreliozę

• Jakie są objawy boreliozy?

  Objawy mogą obejmować rumień wędrujący (charakterystyczna wysypka), gorączkę, ból głowy, zmęczenie, bóle stawów i mięśni.

• Jak długo po ukąszeniu kleszcza mogą pojawić się objawy?

  Objawy mogą pojawić się od kilku dni do kilku tygodni po ukąszeniu kleszcza.

• Jakie badania diagnostyczne są stosowane w celu wykrycia boreliozy?

  Najczęściej stosowane są testy serologiczne, takie jak ELISA i Western blot.

• Czy borelioza jest wyleczalna?

  Tak, borelioza jest wyleczalna, zwłaszcza jeśli zostanie wcześnie zdiagnozowana. Leczenie polega na stosowaniu antybiotyków.