Leczenie zespołu jedzenia kompulsywnego

Czym jest zespół jedzenia kompulsywnego i jak go rozpoznać?

Zespół jedzenia kompulsywnego jest zaburzeniem odżywiania polegającym na nawracających epizodach niekontrolowanego objadania się. W literaturze funkcjonuje także pod nazwą binge eating disorder. Choć dziś problem ten jest rozpoznawany coraz częściej, jako odrębny przedmiot zainteresowania klinicystów i badaczy pojawił się stosunkowo późno.

Zaburzenie to może występować samodzielnie, ale bywa też powiązane z innymi trudnościami psychicznymi. Dotyczy to między innymi zaburzeń afektywnych, fobii społecznej, zaburzeń osobowości, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, innych zaburzeń odżywiania czy zaburzeń kontroli impulsów. Zwraca się też uwagę nawysoki odsetek współwystępowania patologicznego objadania się u osób z chorobą afektywnądwubiegunową oraz depresją atypową.

Rozpoznanie nie opiera się na samym jedzeniu dużych ilości pokarmu, ale na określonym wzorcu zachowania. Istotne znaczenie ma utrata kontroli nad jedzeniem, powtarzalność napadów oraz towarzyszący im dyskomfort psychiczny. Właśnie dlatego rozpoznanie zespołu jedzenia kompulsywnego wymaga dokładniejszego przyjrzenia się nie tylko ilości zjadanego pożywienia, ale także emocjom, okolicznościom i skutkom tych epizodów.

Warto też pamiętać, że zaburzenie może mieć różne nasilenie. U części osób długo rozwija się w mniej oczywisty sposób, dlatego pierwsze oznaki bywają bagatelizowane albo tłumaczone stresem, zmęczeniem czy chwilowym brakiem kontroli.

Jakie są objawy zespołu jedzenia kompulsywnego?

Objawy zespołu jedzenia kompulsywnego obejmują przede wszystkim nawracające napady jedzenia połączone z utratą kontroli nad ilością i rodzajem spożywanych produktów. To właśnie brak kontroli stanowi jeden z najważniejszych elementów tego zaburzenia.

Wskazuje się cztery podstawowe cechy napadów kompulsywnego objadania się:

• powtarzające się epizody jedzenia bardzo dużych ilości pokarmu w krótkim czasie,

• utrata kontroli nad jedzeniem podczas napadu,

• wyraźny dyskomfort psychiczny po epizodzie,

• pojawianie się napadów co najmniej dwa razy w tygodniu.

Napad objadania się zwykle nie wynika ze zwykłego głodu. Osoba je szybko, często poza regularnymi posiłkami, i kończy dopiero wtedy, gdy pojawia się bardzo silne, nieprzyjemne uczucie pełności. Po wszystkim często występują wyrzuty sumienia, spadek nastroju, złość na siebie, bezradność albo poczucie beznadziejności.

Wcześniejsze oznaki problemu także mogą być dość charakterystyczne:

• jedzenie w samotności lub w ukryciu,
• stopniowe wycofywanie się z życia towarzyskiego,
• coraz częstsze stosowanie restrykcyjnych diet,
• przewlekłe zmęczenie i brak energii,
• używanie jedzenia jako sposobu radzenia sobie z trudnymi emocjami.

Jedzenie w ukryciu często wiąże się ze wstydem i obawą przed oceną. Z kolei unikanie kontaktów społecznych może wynikać zarówno z pogorszonego samopoczucia, jak i z narastającego braku akceptacji własnego ciała. Jednocześnie bardzo restrykcyjne diety mogą zwiększać ryzyko napadów objadania się, zwłaszcza jeśli są długotrwałe i ubogie w składniki odżywcze.

Jakie są przyczyny kompulsywnego jedzenia?

Przyczyny kompulsywnego jedzenia są złożone i nie ograniczają się do jednego czynnika. Znaczenie mogą mieć zarówno mechanizmy emocjonalne, jak i czynniki biologiczne, psychologiczne oraz socjokulturowe.

Jedzenie bywa sposobem radzenia sobie z trudnymi stanami psychicznymi. Może pełnić funkcję poprawiania nastroju, odwracania uwagi od niechcianych emocji albo odreagowywania stresu. W tym ujęciu objadanie się nie jest przypadkowe – staje się próbą poradzenia sobie z napięciem, pustką, samotnością, odrzuceniem, smutkiem, złością czy lękiem. U części osób właśnie jedzenie ma dawać chwilowe ukojenie i poczucie bezpieczeństwa.

Wyróżnić można trzy główne grupy czynników ryzyka: czynniki biologiczne, psychologiczne i socjokulturowe.

1. Czynniki biologiczne:

• predyspozycje genetyczne,
• zaburzenia w obrębie ośrodkowej regulacji apetytu,
• nieprawidłowości neurochemiczne, w tym nadmierne wydzielanie kortyzolu w reakcji na stres.

2. Czynniki psychologiczne:

• otyłość we wczesnym dzieciństwie,
• występowanie przejadania się lub BED w rodzinie,
• konflikty rodzinne,
• nadmierne wymagania rodzicielskie,
• wczesna separacja od rodziców,
• zaburzenia nastroju u rodziców,
• nadużywanie substancji psychoaktywnych przez rodziców,
• niezadowolenie z własnego ciała,
• depresja,
• nieregularne jedzenie,
• zły nastrój, ospałość i niskie poczucie kontroli nad jedzeniem.

3. Czynniki socjokulturowe:

• silna presja szczupłości,
• utożsamianie atrakcyjności z młodym i szczupłym ciałem,
• drastyczne odchudzanie,
• głodzenie się,
• intensywne ćwiczenia fizyczne ukierunkowane na redukcję masy ciała,
• stosowanie leków i parafarmaceutyków wspierających odchudzanie.

Ważny jest też nieregularny sposób jedzenia. Może on zaburzać odczuwanie głodu i sytości, a przez to utrudniać adekwatne reagowanie na potrzeby organizmu. To z kolei może sprzyjać napadom objadania się.

Jak wygląda diagnoza zespołu jedzenia kompulsywnego?

Diagnoza zespołu jedzenia kompulsywnego polega na rozpoznaniu nawracających napadów niekontrolowanego jedzenia oraz ocenie ich wpływu na funkcjonowanie psychiczne i codzienne życie. Jeśli epizody objadania się powtarzają się regularnie, zwykle nie są już jedynie chwilowym problemem, ale sygnałem głębszych trudności, którym trzeba się uważnie przyjrzeć.

Długotrwałe kompulsywne objadanie się może wiązać się nie tylko z nadwagą i otyłością, ale także z obniżonym nastrojem czy depresją. Z tego powodu gdy objawy zaczynają się utrwalać, warto zgłosić się do odpowiedniego specjalisty. Pomocą w diagnozie i dalszej ocenie problemu może zajmować się między innymi psycholog, psychoterapeuta, psychiatra lub psychodietetyk.

W praktyce diagnostycznej często wykorzystuje się narzędzia samoopisowe. Są to ankiety, skale i kwestionariusze, których pytania odnoszą się do objawów charakterystycznych dla BED. W tym kontekście wskazać można między innymi:

• Binge Eating Scale (BES),

• Eating Disorder Inventory (EDI),

• Questionnaire for Eating and Weight Patterns-Revised (QEWP-R),

• Eating Disorder Examination Questionnaire with Instructions (EDE-Q-I),

• Eating Disorder Examination (EDE).

Szczególne miejsce zajmuje Binge Eating Scale, która obejmuje zarówno zachowania związane z objadaniem się, jak i poznawcze aspekty zaburzenia, na przykład negatywne przekonania na swój temat. Narzędzie to bywa używane zwłaszcza do wyłaniania osób kompulsywnie objadających się wśród pacjentów z otyłością.

Diagnoza nie powinna jednak kończyć się na samym potwierdzeniu napadów objadania się. Kluczowa jest przy tym ocena współwystępowania innych problemów psychicznych, zwłaszcza zaburzeń afektywnych. Ma to znaczenie, ponieważ zespół jedzenia kompulsywnego może współistnieć z depresją, chorobą afektywną dwubiegunową oraz innymi zaburzeniami, które wpływają na obraz kliniczny i dalsze leczenie.

Jak leczyć zespół jedzenia kompulsywnego?

Leczenie zespołu jedzenia kompulsywnego opiera się na rozpoznaniu czynników wyzwalających napady objadania się oraz na dobraniu form pomocy do przyczyn i nasilenia problemu. Nie jest to więc postępowanie jednowymiarowe, ponieważ samo zaburzenie ma złożone podłoże.

Leczeniem patologicznego objadania się zajmują się różni specjaliści, często pracujący wspólnie.

Specjaliści patologicznego objadania się:

• psychiatra,
• psycholog,
• psychoterapeuta,
• dietetyk.

Stosowane formy leczenia obejmują przede wszystkim psychoterapię, farmakoterapię oraz regulacje dietetyczne. Wśród metod psychoterapeutycznych najczęściej wymienia się terapię poznawczo-behawioralną, terapię behawioralną oraz terapię interpersonalną. U młodszych pacjentów dobre efekty może przynosić także praca z całą rodziną – w ramach terapii systemowej.

W leczeniu farmakologicznym stosuje się leki przeciwdepresyjne, zwłaszcza inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, leki trójpierścieniowe, a także wybrane leki przeciwpadaczkowe. Jeśli to uzasadnione, wykorzystuje się też substancje działające na ośrodek sytości. Warto natomiast podkreślić – lepsze efekty daje psychoterapia albo psychoterapia połączona z farmakoterapią niż samo leczenie lekami.

Duże znaczenie ma też sposób żywienia. W praktyce klinicznej podkreśla się potrzebę eliminowania nieracjonalnych metod redukcji masy ciała, takich jak bardzo restrykcyjne ograniczanie kalorii czy monotonne diety. Dlatego pomocna może być konsultacja dietetyczna, skoncentrowana na regularności posiłków, odpowiedniej kaloryczności i bardziej racjonalnym sposobie odżywiania.

Pierwszym krokiem w terapii jest rozpoznanie wyzwalaczy napadów objadania się. To ważne, bo bez zrozumienia, kiedy i dlaczego pojawia się epizod, trudniej skutecznie pracować nad zmianą.

Czy psychoterapia pomaga w leczeniu zespołu jedzenia kompulsywnego?

Psychoterapia może być skuteczną formą pomocy w leczeniu zespołu jedzenia kompulsywnego, ponieważ pozwala pracować nie tylko nad samym objawem, ale także nad mechanizmami, które go podtrzymują. Szczególne znaczenie mają w tym kontekście oddziaływania poznawczo-behawioralne.

Ten sposób pracy opiera się na założeniu, że zmiana utrwalonego problemu wymaga jednoczesnego przyjrzenia się myślom, emocjom i zachowaniom. Oznacza to pracę nad zniekształceniami myślowymi, sposobem reagowania na napięcie oraz nad wyuczonym schematem napadów objadania się. Celem nie jest więc tylko ograniczenie liczby epizodów, ale też stopniowe zwiększanie samokontroli i dystansu wobec zachowań, które wcześniej pojawiały się automatycznie.

Kompulsywne objadanie się to zachowanie nawykowe, pojawiające się w odpowiedzi na podwyższone napięcie psychofizyczne. Z tego punktu widzenia psychoterapia ma pomagać w przerwaniu utrwalonej sekwencji zdarzeń i wprowadzaniu nowych sposobów reagowania. To właśnie dlatego tak ważna staje się systematyczna praca nad schematem: napięcie – napad – chwilowa ulga – pogorszenie nastroju.

Specjaliści zwracają również uwagę na techniki samopomocowe oparte na podejściu poznawczo-behawioralnym – mogą one przyczyniać się do zmniejszenia liczby napadów objadania się. Nie oznacza to jednak, że zastępują pełną terapię u każdej osoby, lecz raczej że mogą stanowić jej przydatne uzupełnienie.

Psychoterapia może wspierać między innymi:

• rozpoznawanie wyzwalaczy napadów,

• zmianę szkodliwych schematów myślowych,

• lepsze radzenie sobie z napięciem i emocjami,

• osłabienie utrwalonych nawyków związanych z objadaniem się,

• stopniowe wzmacnianie samokontroli.

Czy dietetyk pomaga w leczeniu zespołu jedzenia kompulsywnego?

Dietetyk pomaga w leczeniu zespołu jedzenia kompulsywnego, ponieważ sposób odżywiania się stanowi ważną część całego problemu i nie powinien być pomijany w terapii. Obok psychoterapii i farmakoterapii istotne znaczenie ma również uporządkowanie codziennych nawyków żywieniowych.

Szczególnie ważne jest odchodzenie od nieracjonalnych metod redukcji masy ciała. Do takich działań zalicza się między innymi drastyczne ograniczanie kalorii oraz monotonne diety. Tego typu schematy mogą nasilać problem, zamiast go zmniejszać, ponieważ sprzyjają zaburzeniu regularności jedzenia i zwiększają ryzyko napadów.

Konsultacja dietetyczna może więc służyć nie tylko planowaniu jadłospisu, ale przede wszystkim wprowadzaniu bardziej stabilnego i racjonalnego sposobu odżywiania.

Kluczowe znaczenie przypisuje się w tym względzie:

• regularności posiłków,
• odpowiedniej kaloryczności,
• właściwemu składowi diety,
• rezygnacji z bardzo restrykcyjnych diet.

Rola dietetyka nie polega wyłącznie na kontroli masy ciała. Ważniejsze jest przywracanie bardziej przewidywalnego sposobu jedzenia i ograniczanie tych zachowań, które mogą nasilać napady objadania się. Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy pacjent przez długi czas funkcjonował w schemacie restrykcji, głodzenia się i późniejszej utraty kontroli.

Czy zespół jedzenia kompulsywnego można wyleczyć?

Zespół jedzenia kompulsywnego można skutecznie leczyć, a u wielu pacjentów możliwe jest osiągnięcie remisji, przy czym rokowanie bywa lepsze niż w przypadku innych zaburzeń odżywiania. Remisję osiąga od 50 do 80% pacjentów poddanych leczeniu.

Nie oznacza to jednak, że poprawa pojawia się sama albo że u każdej osoby wygląda tak samo. Skuteczność terapii zależy od wielu czynników, między innymi od nasilenia problemu, współwystępowania innych trudności psychicznych, sposobu postrzegania własnego zaburzenia oraz gotowości do podjęcia leczenia.

Ile kosztuje leczenie zespołu jedzenia kompulsywnego?

Koszt leczenia zespołu jedzenia kompulsywnego zależy od rodzaju wsparcia i placówki. Średnia orientacyjna cena wynosi około 193 zł, najniższe podawane kwoty zaczynają się od około 140 zł, a najwyższe sięgają około 200 zł.

Na ostateczny koszt może wpływać to, czy cena dotyczy jednej konsultacji, psychoterapii, wizyty specjalistycznej czy innej formy pomocy. Dlatego przed rozpoczęciem leczenia warto sprawdzić dokładnie, jaki zakres wsparcia obejmuje podana w cenniku kwota.

FAQ - najczęściej zadawane pytania na temat leczenia zespołu jedzenia kompulsywnego

• Jakie są podstawowe objawy zespołu jedzenia kompulsywnego?

  Należą do nich: nawracające napady jedzenia, utrata kontroli, dyskomfort psychiczny i częstotliwość napadów co najmniej dwa razy w tygodniu.

• Czy każdy może być dotknięty zespołem jedzenia kompulsywnego?

  Tak, zaburzenie to może dotknąć osoby w różnym wieku i o różnym profilu psychologicznym, chociaż niektóre grupy ryzyka są bardziej podatne.

• Czy leczenie zespołu jedzenia kompulsywnego jest refundowane?

  Refundacja zależy od kraju i systemu opieki zdrowotnej; warto skonsultować się z lokalnymi placówkami medycznymi.

• Kiedy nie należy decydować się na samodzielną próbę leczenia zespołu jedzenia kompulsywnego?

  Gdy napady jedzenia są częste i wpływają na funkcjonowanie psychiczne, warto zasięgnąć profesjonalnej pomocy zamiast leczyć się samodzielnie.

• Jak psychoterapia wspiera leczenie zespołu jedzenia kompulsywnego?

  Praca terapeutyczna koncentruje się na rozpoznaniu wyzwalaczy, zmianie negatywnych schematów myślowych i poprawie radzenia sobie z emocjami.

• Jakie są koszty psychoterapii zespołu jedzenia kompulsywnego?

  Koszt może się różnić w zależności od terapeuty i lokalizacji, zwykle waha się od 140 do 200 zł za sesję.