Operacja endoskopowa zatok przynosowych FESS/FEOZ

Co to są zatoki przynosowe?

Zatoki przynosowe to jamy powietrzne w kościach twarzoczaszki, które łączą się z jamą nosową. Przypisuje się im kilka funkcji: zmniejszają ciężar czaszki, działają jak izolacja termiczna, chronią struktury wewnątrzczaszkowe przed urazem, biorą udział w ogrzewaniu i nawilżaniu wdychanego powietrza oraz w wyrównywaniu różnic ciśnień podczas oddychania. Wpływają także na barwę głosu.

Mamy cztery pary zatok:

• szczękowe – w obrębie kości szczękowych, za policzkami, nad górną szczęką,
• czołowe – nad brwiami,
• sitowe – między oczami (komórki sitowe),
• klinowe – głęboko za jamą nosową, w pobliżu podstawy czaszki i nerwów wzrokowych.

Przyczyny i objawy chorób zatok przynosowych

Zatoki wyściela błona śluzowa. Najczęściej ulega ona zakażeniom wirusowym górnych dróg oddechowych; większość z nich ustępuje samoistnie. U części pacjentów dochodzi do nadkażenia bakteryjnego, zwykle w następstwie zablokowania ujść zatok i zalegania wydzieliny. Podobny mechanizm może towarzyszyć reakcjom alergicznym (alergicznemu i niealergicznemu nieżytowi nosa).

U osób z upośledzoną odpornością, nieuregulowaną cukrzycą czy po leczeniu immunosupresyjnym możliwe są także grzybicze postacie zapaleń zatok. Innym częstym czynnikiem sprzyjającym bywa skrzywienie przegrody nosa lub przerost małżowin nosowych, a także ogniska zapalne zębopochodne (szczególnie dotyczące zębów trzonowych szczęki).

W przebiegu zapalenia dochodzi do obrzęku błony śluzowej i wzmożonej produkcji śluzu. Zwężone ujścia zatok utrudniają odpływ wydzieliny, co nasila stan zapalny i dolegliwości (bóle twarzy, uczucie rozpierania, niedrożność nosa, upośledzenie węchu, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, kaszel, zmęczenie, czasem gorączkę).

Stany zapalne zatok przynosowych dzieli się na:

• ostre – jeśli trwają maksymalnie cztery tygodnie i zaczęły się gwałtownie,
• podostre – jeśli trwają od czterech do ośmiu tygodni,
• przewlekłe – jeśli trwają ponad osiem tygodni lub mają tendencję do nawrotów (z polipami lub bez polipów nosa).

Możliwe konsekwencje nieleczonego lub źle leczonego zapalenia to m.in.:

• zaostrzenia astmy,

• zapalenie ucha środkowego,

• stany zapalne oczodołów, kości i opon mózgowo-rdzeniowych,

• powikłania wewnątrzczaszkowe,

• zakrzepica zatoki jamistej.

Poważne powikłania są rzadkie, zwłaszcza przy wczesnej diagnostyce i właściwym leczeniu.

Diagnostyka

Rozpoznanie zwykle zaczyna się od dokładnego wywiadu i badania laryngologicznego z endoskopią nosa (ocena ujść zatok, obecności polipów i wydzieliny). W przewlekłych postaciach choroby lub przed planowaną operacją standardem jest tomografia komputerowa zatok (w cienkich warstwach). Wykorzystuje się ją do oceny stopnia i zasięgu zmian oraz do planowania zabiegu.

W wybranych sytuacjach wykonuje się testy alergiczne, ocenę chorób współistniejących (m.in. astma, nadwrażliwość na aspirynę/AERD, mukowiscydoza, zaburzenia odporności), badania mikrobiologiczne wydzieliny pobranej endoskopowo oraz diagnostykę stomatologiczną w podejrzeniu przyczyny zębopochodnej. Nasilenie dolegliwości bywa monitorowane np. skalą SNOT-22.

Operacja endoskopowa zatok FESS/FEOZ: kiedy jest potrzebna?

Pacjenci, u których zapalenie zatok przeszło w postać przewlekłą i nie odpowiada na optymalne leczenie zachowawcze, mogą kwalifikować się do leczenia operacyjnego. Celem współczesnej, funkcjonalnej endoskopowej operacji zatok jest przede wszystkim przywrócenie wentylacji i drenażu poprzez otwarcie i poszerzenie naturalnych ujść zatok, usunięcie polipów oraz tkanek patologicznych przy jednoczesnym możliwie oszczędnym traktowaniu zdrowej błony śluzowej.

Zakres zabiegu dostosowuje się do lokalizacji i rozległości zmian, co potwierdza badanie endoskopowe i TK.

Standardem jest minimalnie inwazyjny zabieg z użyciem endoskopu, wykonywany przez nozdrza, bez nacięć na skórze. FEOZ (Funkcjonalna Endoskopowa Operacja Zatok) / FESS (Functional Endoscopic Sinus Surgery) może być łączona z innymi procedurami poprawiającymi drożność nosa (np. korekcją przegrody, plastyką małżowin nosowych). W trudniejszych przypadkach chirurg może korzystać z nawigacji śródoperacyjnej. W wybranych sytuacjach stosuje się resorbowalne opatrunki lub implanty uwalniające lek przeciwzapalny, aby zmniejszyć ryzyko zrostów i nawrotu polipów.

Kiedy zabieg jest konieczny?

Endoskopowe operacje zatok (FESS/FEOZ) rozważa się, gdy objawy przewlekłego zapalenia zatok utrzymują się mimo optymalnego leczenia zachowawczego (zwykle co najmniej 8–12 tygodni), obejmującego płukanie nosa roztworami soli, donosowe glikokortykosteroidy, celowane leczenie infekcji, terapię alergii czy modyfikację czynników środowiskowych.

Operację zaleca się także w powikłaniach zapalenia zatok (np. ropień oczodołu), przy zmianach anatomicznych trwale blokujących ujścia zatok, w obecności polipów nosa powodujących istotne dolegliwości, przy torbielach i śluzowiakach oraz w grzybniaku zatoki szczękowej. Wskazania i zakres operacji zawsze ustala się na podstawie korelacji objawów, badania endoskopowego i TK.

Przeciwwskazania do zabiegu

Przeciwwskazaniem do planowego zabiegu jest m.in.:

• nieustabilizowany stan ogólny,

• nieuregulowana cukrzyca,

• niewyrównane nadciśnienie,

• aktywne zakażenie z wysoką gorączką,

• zaburzenia krzepnięcia bez możliwości ich wyrównania,

• brak zgody anestezjologicznej czy ciąża (zabiegi planowe zwykle się odracza).

Leki przeciwkrzepliwe wymagają indywidualnego postępowania (odstawienie lub modyfikacja w uzgodnieniu z lekarzem prowadzącym). Ostre przeziębienie najczęściej jest wskazaniem do przesunięcia terminu, a nie do całkowitej rezygnacji z zabiegu.

Przygotowanie do zabiegu

Przygotowania do zabiegu obejmują potwierdzenie szczepienia przeciwko WZW B lub – jeśli jest to wymagane przez placówkę i pacjent nie ma udokumentowanego szczepienia – jego realizację według schematu. Alternatywnie akceptowane są aktualne ujemne wyniki badań w kierunku WZW B i C, zgodnie z zasadami danej jednostki.

Badania przedoperacyjne wykonuje się zwykle w ciągu 14 dni przed FESS/FEOZ.

Badania przed operacją obejmują m.in.:

• oznaczenie grupy krwi,

• morfologię,

• parametry krzepnięcia,

• elektrolity,

• kreatyninę,

• glukozę,

• TSH,

• EKG oraz RTG klatki piersiowej.

Obowiązkowa jest konsultacja laryngologiczna i anestezjologiczna (ocena wskazań i bezpieczeństwa znieczulenia).

Leki wpływające na krzepnięcie (np. kwas acetylosalicylowy, klopidogrel, doustne antykoagulanty) należy omówić z lekarzem prowadzącym - czas ewentualnego odstawienia bywa różny i zależy od rodzaju leku oraz ryzyka sercowo-naczyniowego.

Zaleca się także unikanie ziół i suplementów zwiększających krwawienie (np. miłorząb, czosnek) w okresie okołooperacyjnym. Na ok. 6 godzin przed zabiegiem obowiązuje pozostawanie na czczo zgodnie z zaleceniami anestezjologa.

Wskazane jest rownież zaprzestanie palenia tytoniu (najlepiej co najmniej 2–4 tygodnie przed i po zabiegu), optymalizacja leczenia chorób przewlekłych (np. astmy, refluksu), leczenie ognisk zębopochodnych, nauka prawidłowego płukania nosa oraz zapewnienie odpoczynku w pierwszym tygodniu po operacji. Warto zadbać o nawilżenie powietrza i odpowiednie nawodnienie.

Jak przebiega operacja endoskopowa zatok?

Podczas FESS/FEOZ pacjent jest zwykle w znieczuleniu ogólnym. Chirurg, operując przez nos, wprowadza endoskop i precyzyjne narzędzia (w tym mikrodebrider), usuwa polipy i tkanki chorobowo zmienione oraz poszerza naturalne ujścia zatok, starając się zachować zdrową śluzówkę. W razie potrzeby wykonuje się towarzysząco septoplastykę lub plastykę małżowin nosowych.

Stosowane są materiały hemostatyczne i – według wskazań – opatrunki resorbowalne. Zwykle trwa to 45–120 minut, zależnie od rozległości.

W wielu ośrodkach wykorzystuje się nawigację śródoperacyjną, endoskopy o wysokiej rozdzielczości (w tym optyki kątowe), a także balonową dilatację ujść w wybranych wskazaniach. W przewlekłym zapaleniu zatok z polipami coraz większe znaczenie mają też terapie biologiczne jako uzupełnienie lub alternatywa dla chirurgii.

Zalecenia po operacji zatok FESS

Hospitalizacja trwa zwykle od kilku godzin do 1–2 dni (w razie większego zakresu dłużej). Pacjent może mieć w nosie opatrunek rozpuszczalny lub płytki/splinty, które usuwa się podczas kontroli. Po wypisie kluczowe są regularne kontrole z oczyszczaniem jam nosa (debridement) – najczęściej kilka wizyt w ciągu pierwszych 4–6 tygodni.

W domu zaleca się częste przepłukiwanie nosa roztworem soli (izotonicznym lub – według zaleceń – hipertonicznym), kontynuację donosowych glikokortykosteroidów oraz stosowanie leków przeciwbólowych zaleconych przez lekarza. Należy unikać silnego wydmuchiwania nosa, intensywnego wysiłku, sauny i gorących kąpieli w pierwszym okresie gojenia. Kichając, warto otworzyć usta, by zmniejszyć ciśnienie w nosie. U części pacjentów pomocny bywa trening węchu.

Do pracy biurowej wiele osób wraca po 7–14 dniach, a do cięższej aktywności po indywidualnej zgodzie lekarza. Pełne wygojenie błony śluzowej zajmuje zwykle kilka tygodni. Objawy wymagające pilnego kontaktu z lekarzem to m.in. nasilone krwawienie, wysoka gorączka, silny ból niepoddający się leczeniu, zaburzenia widzenia czy wyciek przejrzystego płynu z nosa połączony z pochylaniem głowy.

Endoskopowa operacja zatok: możliwe powikłania

Endoskopowe operacje zatok należą do procedur bezpiecznych, jednak – jak każda operacja – wiążą się z ryzykiem. Niepożądane skutki FESS dzielą się na częste, choć zwykle łagodne i przemijające, oraz rzadkie, ale poważne. Większość dolegliwości ustępuje wraz z gojeniem i prawidłową pielęgnacją nosa.

Do częstych i przemijających powikłań należą:

• krwawienie,
• opuchlizna i zasinienie twarzy, zwłaszcza przy oczach,
• ból w okolicy nosa i oczodołów,
• czasowe strupienie, skrzepy i strzępki tkanek w wydzielinie z nosa,
• zrosty (zwykle możliwe do przerwania podczas kontroli),
• nerwobóle lub przeczulica w okolicy operowanej.

Bardzo rzadko zdarzają się:

• krwotok wewnętrzny,
• trwała utrata węchu,
• ślepota oka po zoperowanej stronie,
• podwójne widzenie,
• uszkodzenie nerwu wzrokowego,
• krwiaki oczodołów,
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
• odma śródczaszkowa (do wnętrza czaszki dostaje się powietrze), wymagająca operacji neurochirurgicznej.

Ryzyko powikłań zmniejsza się dzięki właściwej kwalifikacji, wykorzystaniu nowoczesnych technik (nawigacja, optyki kątowe), doświadczeniu operatora oraz ścisłemu przestrzeganiu zaleceń pooperacyjnych. Nawrót dolegliwości bywa możliwy, zwłaszcza u chorych z polipami – dlatego długofalowa kontrola zapalenia (np. regularne leki donosowe, płukanie nosa, leczenie alergii) pozostaje istotna także po skutecznej operacji.

Alternatywne metody w leczeniu zatok przynosowych

Alternatywą lub uzupełnieniem leczenia chirurgicznego może być intensyfikacja terapii zachowawczej (płukanie nosa, donosowe glikokortykosteroidy, leczenie alergii, immunoterapia swoista, leczenie przyczyn zębopochodnych, modyfikacja środowiska i stylu życia). W wybranych przypadkach możliwa jest balonowa dilatacja ujść zatok (szczególnie przy ograniczonych zmianach).

U części pacjentów z przewlekłym zapaleniem zatok z polipami zastosowanie znajdują leki biologiczne ukierunkowane na zapalenie typu 2 (np. w skojarzeniu z leczeniem miejscowym), co bywa alternatywą dla zabiegu lub sposobem ograniczenia nawrotów po operacji. Najlepszą strategię ustala doświadczony laryngolog, często we współpracy z alergologiem lub pulmonologiem.

Wybór specjalisty / kliniki

Warto zwrócić uwagę na doświadczenie zespołu w endoskopowych operacjach zatok (FESS/FEOZ), wyniki leczenia i jakość opieki pooperacyjnej. Korzystne może być zaplecze technologiczne, takie jak systemy nawigacji śródoperacyjnej, wysokiej rozdzielczości endoskopy z optykami kątowymi, mikrodebrider (tzw. shaver), nowoczesne materiały hemostatyczne i opatrunki resorbowalne oraz dostęp do biologicznego leczenia polipów.

Znaczenie ma także oraz czytelny plan kontroli po zabiegu.

Najczęściej zadawane pytania o endoskopową operację zatok

• Co to jest endoskopowa operacja zatok?

  Endoskopowa operacja zatok umożliwia pozbycie się przewlekłego stanu zapalnego tych okolic bez klasycznego "otwierania" pacjenta. Zabieg pozwala dostać się do operowanego miejsca przez naturalne otwory ciała i nie wymaga rozcinania tkanek. W tym celu chirurg wykorzystuje endoskop oraz specjalne mikronarzędzia.

• Ile trwa zabieg FESS?

  Precyzyjne podanie czasu trwania zabiegu FESS nie jest możliwe, jednak zazwyczaj jest on wykonywany w przedziale od 45 minut do dwóch godzin.

• FESS - co to znaczy?

  FESS to skrót od angielskiego sformułowania Functional Endoscopic Sinus Surgery, które oznacza funkcjonalną, endoskopową operację zatok. Właśnie dlatego w użyciu jest również polski skrót - FEOZ.

• Ile kosztuje endoskopowa operacja zatok?

  W różnych miastach różnie wycenia się zabieg FESS/FEOZ. Z analizy ofert szpitali i klinik wynika, że najniższa stawka to 3,2 tys. zł, najwyższa – 9,5 tys. zł. Plus przedzabiegowa konsultacja laryngologiczna – od 120 zł do 220 zł.

Opinie pacjentów o endoskopowej operacji zatok FEOZ/FESS

Poniżej przeczytasz opinie pacjentów, którzy zdecydowali się na endoskopową operację zatok. Wszystkie zamieszczone komentarze pochodzą od osób, które zapisały się na zabieg za pośrednictwem naszego portalu, dzięki czemu są one w 100% rzetelne i zweryfikowane.