Pakiet badań laboratoryjnych - osteoporoza

Osteoporoza – co to jest?

Osteoporoza jest przewlekłą chorobą szkieletu, w której dochodzi do zmniejszenia masy kostnej i pogorszenia wewnętrznej struktury kości. W rezultacie stają się one mniej wytrzymałe i mogą ulegać złamaniom nawet wskutek niewielkich urazów, np. upadku z wysokości własnego ciała. Takie uszkodzenia określa się jako złamania niskoenergetyczne.

Choroba może rozwijać się wraz z wiekiem, szczególnie u kobiet po menopauzie, kiedy zmniejsza się stężenie estrogenów. Osteoporoza występuje także u mężczyzn. Niekiedy jest następstwem innych chorób lub przyjmowania określonych leków – wówczas mówi się o osteoporozie wtórnej.

Jakie są objawy osteoporozy?

Osteoporoza we wczesnym stadium zwykle nie daje charakterystycznych objawów. Samo zmniejszanie się gęstości kości nie powoduje bólu. Pierwszym zauważalnym sygnałem choroby może być złamanie, do którego dochodzi po niewielkim urazie, a czasem nawet podczas codziennych czynności.

Do możliwych objawów i następstw osteoporozy należą:

• złamania niskoenergetyczne – szczególnie kręgów, bliższego końca kości udowej (potocznie biodra) i dalszego końca kości promieniowej (nadgarstka);

• ból pleców – zwłaszcza nagły, związany ze złamaniem trzonu kręgu;

• zmniejszanie się wzrostu – mogące wynikać ze złamań kompresyjnych, czyli obniżenia wysokości trzonów kręgów;

• zaokrąglenie górnej części pleców – związane m.in. z przebytymi złamaniami kręgów;

• ograniczenie sprawności – występujące jako następstwo złamań.

Nie każde złamanie kręgu powoduje silny ból. Niektóre pozostają niezauważone i są wykrywane dopiero podczas badań obrazowych.

Kto jest najbardziej narażony na osteoporozę?

Ryzyko zachorowania zwiększa się wraz z wiekiem, jednak osteoporoza nie jest wyłącznie problemem seniorów. Na stan kości wpływają również hormony, choroby przewlekłe, przyjmowane leki i codzienne nawyki.

Do najważniejszych czynników ryzyka należą:

• wiek podeszły i okres pomenopauzalny u kobiet;

• wcześniejsze złamania niskoenergetyczne;

• niska masa ciała;

• długotrwałe przyjmowanie glikokortykosteroidów;

• niektóre choroby, np. reumatoidalne zapalenie stawów, nadczynność tarczycy czy zaburzenia wchłaniania;

• palenie tytoniu i nadmierne spożywanie alkoholu;

• niedostateczna podaż wapnia, niedobór witaminy D i mała aktywność fizyczna;

• złamanie biodra u jednego z rodziców – rodzinne występowanie takich złamań wiąże się ze zwiększonym ryzykiem złamań osteoporotycznych u potomstwa.

Diagnostyka osteoporozy – jakie badania się wykonuje?

Diagnostyka osteoporozy rozpoczyna się od wywiadu lekarskiego. Lekarz pyta m.in. o przebyte złamania, choroby przewlekłe, przyjmowane leki i przypadki złamań w rodzinie. Ocenia również czynniki zwiększające ryzyko upadków.

Podstawowe badanie na osteoporozę to densytometria DXA, ale w ocenie pacjenta wykorzystuje się również kalkulator FRAX, a w uzasadnionych przypadkach badania laboratoryjne i obrazowe.

Densytometria DXA – jak interpretować wynik T-score?

Densytometria DXA to nieinwazyjne i bezbolesne badanie wykorzystujące niewielką dawkę promieniowania rentgenowskiego. Pozwala zmierzyć gęstość mineralną kości (BMD). Zwykle ocenia się odcinek lędźwiowy kręgosłupa oraz bliższy koniec kości udowej.

Badanie wykonuje się m.in. u kobiet od 65. roku życia, mężczyzn od 70. roku życia oraz młodszych osób z czynnikami ryzyka, jeśli jego wynik może wpłynąć na dalsze postępowanie.

Jednym z parametrów podawanych w wyniku jest T-score, wskazujący, jak gęstość mineralna kości pacjenta różni się od wartości referencyjnej dla zdrowych młodych dorosłych.

U kobiet po menopauzie i mężczyzn od 50. roku życia wyniki interpretuje się następująco:

• T-score ≥ –1,0 – prawidłowa masa kostna;

• T-score poniżej –1,0, ale powyżej –2,5 – niska masa kostna, dawniej określana jako osteopenia;

• T-score ≤ –2,5 – wynik spełniający densytometryczne kryterium osteoporozy, jeśli uzyskano go w odpowiednim miejscu pomiaru, np. w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, szyjce kości udowej lub całym bliższym końcu kości udowej.

Niska masa kostna nie jest odrębną chorobą i nie oznacza automatycznie konieczności przyjmowania leków. Z kolei wynik T-score wyższy niż –2,5 nie wyklucza osteoporozy u osoby z udokumentowanym złamaniem osteoporotycznym.

U kobiet przed menopauzą i mężczyzn poniżej 50. roku życia do interpretacji densytometrii wykorzystuje się przede wszystkim Z-score, porównujący wynik z wartościami oczekiwanymi dla wieku i płci. W tych grupach sam pomiar gęstości kości nie wystarcza do rozpoznania choroby.

Kalkulator FRAX – co pokazuje i jak działa?

Kalkulator FRAX służy do szacowania 10-letniego prawdopodobieństwa złamań osteoporotycznych. Uwzględnia m.in. wiek, płeć, masę ciała, wzrost, przebyte złamania, palenie tytoniu i stosowanie glikokortykosteroidów. Można również wprowadzić wynik pomiaru gęstości mineralnej szyjki kości udowej.

FRAX przedstawia dwa wyniki:

• ryzyko głównego złamania osteoporotycznego – kręgosłupa, biodra, przedramienia lub bliższego końca kości ramiennej;

• ryzyko złamania biodra.

Przykładowo wynik 10% oznacza oszacowane 10-procentowe prawdopodobieństwo wystąpienia danego rodzaju złamania w ciągu kolejnych 10 lat. Nie jest to informacja, że u konkretnej osoby na pewno dojdzie do złamania.

FRAX jest przeznaczony dla osób w wieku 40–90 lat. Najczęściej wykorzystuje się go do oceny ryzyka złamań przed rozpoczęciem leczenia osteoporozy. U pacjentów leczonych lub wcześniej leczonych farmakologicznie wynik wymaga szczególnie ostrożnej interpretacji.

Jakie inne badania wykonuje się przy podejrzeniu osteoporozy?

W zależności od stanu zdrowia lekarz może zlecić badania krwi, np. morfologię, oznaczenie wapnia, fosforanów, kreatyniny, TSH lub 25(OH)D. Pomagają one m.in. wykrywać zaburzenia mogące prowadzić do osteoporozy wtórnej i oceniać bezpieczeństwo planowanej terapii.

Przy podejrzeniu złamania kręgów wykonuje się odpowiednie badania obrazowe, np. RTG lub VFA, czyli ocenę złamań kręgów przy użyciu aparatu densytometrycznego.

W wybranych sytuacjach lekarz może rozważyć również REMS – metodę oceny kości wykorzystującą ultradźwięki, bez narażenia na promieniowanie jonizujące. Jej zastosowanie zależy od wskazań i dostępności odpowiednio zwalidowanego sprzętu. Podstawową metodą densytometryczną pozostaje DXA.

Jak leczy się osteoporozę?

Głównym celem leczenia osteoporozy jest zmniejszenie ryzyka złamań i zachowanie sprawności. Terapia zależy od stopnia zagrożenia złamaniem, wcześniejszych urazów, wyników badań i chorób współistniejących.

W leczeniu farmakologicznym stosuje się m.in.:

• bisfosfoniany, np. alendronian i ryzedronian – ograniczają rozkład tkanki kostnej;

• denosumab – hamuje aktywność komórek odpowiedzialnych za resorpcję kości;

• teryparatyd – pobudza tworzenie nowej tkanki kostnej;

• romosozumab – zwiększa kościotworzenie i jednocześnie ogranicza resorpcję; jest stosowany u odpowiednio zakwalifikowanych kobiet po menopauzie.

Niektóre leki przyjmuje się doustnie, inne są podawane w zastrzykach lub wlewach dożylnych. Przykładowo doustne bisfosfoniany wymagają przestrzegania szczególnych zasad przyjmowania, m.in. pozostawania w pozycji pionowej przez określony czas po zażyciu tabletki.

U pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem złamań lekarz może rozpocząć leczenie od leku kościotwórczego, a następnie zastosować lek hamujący resorpcję kości. To tzw. terapia sekwencyjna.

Podczas kontroli lekarz ocenia tolerancję leczenia, ewentualne nowe złamania i potrzebę wykonania kolejnej densytometrii. U części pacjentów konieczna jest także zmiana terapii.

Profilaktyka osteoporozy – jak zmniejszyć ryzyko złamań?

Profilaktyka osteoporozy obejmuje działania wspierające wytrzymałość kości, siłę mięśni i równowagę. Istotne znaczenie ma także ograniczanie ryzyka upadków, szczególnie u osób starszych.

W codziennym życiu pomocne są:

• regularna aktywność fizyczna – obejmująca odpowiednio dobrane ćwiczenia oporowe, aktywności obciążające kości oraz ćwiczenia wzmacniające mięśnie; marsze mogą stanowić ważny element codziennego ruchu;

• ćwiczenia równowagi – pomagające ograniczać ryzyko upadków;

• odpowiednia podaż wapnia – przede wszystkim z diety, m.in. produktów mlecznych lub wzbogacanych produktów roślinnych;

• zapobieganie niedoborom witaminy D – suplementację należy dostosować do indywidualnych potrzeb;

• dostateczna ilość białka – wspierająca utrzymanie masy i sprawności mięśni;

• unikanie palenia tytoniu i nadmiernego spożywania alkoholu;

• bezpieczne otoczenie – dobre oświetlenie mieszkania, usunięcie luźnych dywaników i przeszkód, stabilne obuwie oraz odpowiednia korekcja wzroku.

Osoby z przebytymi złamaniami kręgów powinny szczególnie uważać na ćwiczenia wymagające dużego zgięcia kręgosłupa pod obciążeniem. Bezpieczny program aktywności może pomóc dobrać fizjoterapeuta.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem osteoporozy?

Diagnostykę można rozpocząć u lekarza POZ. Na podstawie wywiadu i czynników ryzyka oceni on potrzebę wykonania badań lub konsultacji specjalistycznej, np. u reumatologa czy endokrynologa.

Na wizytę dobrze zabrać wyniki wcześniejszych badań, dokumentację przebytych złamań i listę przyjmowanych leków. Pomocne są również informacje o złamaniach biodra występujących u rodziców.

Nie należy czekać na pojawienie się bólu. Szczególnie ważna jest ocena ryzyka osteoporozy po złamaniu niskoenergetycznym, przy zauważalnym zmniejszeniu wzrostu lub występowaniu kilku czynników ryzyka jednocześnie.

FAQ - najczęstsze pytania na temat osteoporozy

• Jakie są najczęstsze objawy osteoporozy?

  We wczesnych stadiach osteoporoza zwykle nie daje objawów. Pierwszym zauważalnym sygnałem mogą być złamania niskoenergetyczne.

• Jak wiarygodna jest densytometria DXA w diagnostyce osteoporozy?

  Densytometria DXA jest podstawowym badaniem diagnostycznym, które pozwala dokładnie ocenić gęstość mineralną kości.

• Czy leczenie osteoporozy jest refundowane w Polsce?

  Tak, niektóre leki na osteoporozę są objęte refundacją, ale zależy to od konkretnego leku i przepisów obowiązujących w momencie leczenia.

• Kiedy nie warto decydować się na leczenie farmakologiczne osteoporozy?

  Leczenie farmakologiczne zwykle nie jest zalecane w przypadku niskiej masy kostnej bez innych czynników ryzyka lub wcześniejszych złamań.

• Jak mogę zmniejszyć ryzyko wystąpienia osteoporozy?

  Regularna aktywność fizyczna, zbilansowana dieta bogata w wapń i witaminę D oraz unikanie tytoniu i alkoholu mogą zmniejszyć ryzyko osteoporozy.

• Czy osoby młodsze niż 50 lat mogą chorować na osteoporozę?

  Tak, choć osteoporoza jest częściej diagnozowana u starszych osób, może również wystąpić u młodszych, zwłaszcza z czynnikami ryzyka.