Alergiczny nieżyt nosa u dzieci (katar sienny) - rozpoznanie i leczenie

Czym jest alergiczny nieżyt nosa u dzieci i co go wywołuje?

Alergiczny nieżyt nosa to stan zapalny błony śluzowej nosa wywoływany reakcją układu odpornościowego na alergeny. W kontakcie z nimi organizm uwalnia m.in. histaminę, która odpowiada za część charakterystycznych objawów alergii.

Najczęstszymi przyczynami alergicznego kataru u dziecka są:

• pyłki traw, drzew i chwastów – wywołują dolegliwości w określonych okresach roku;

• roztocze kurzu domowego – mogą powodować objawy utrzymujące się przez cały rok;

• alergeny zwierząt – znajdujące się m.in. w naskórku i ślinie;

• zarodniki grzybów pleśniowych – obecne w powietrzu, szczególnie w określonych warunkach środowiskowych.

Wyróżnia się sezonowy i całoroczny alergiczny nieżyt nosa. Lekarze oceniają również, czy dolegliwości mają charakter okresowy, czy przewlekły, oraz jak bardzo wpływają na życie dziecka. To ważne przy wyborze leczenia.

Jakie są objawy alergicznego nieżytu nosa u dziecka?

Objawy kataru siennego u dzieci mogą przypominać przeziębienie, ale często nawracają w podobnych okolicznościach. Przykładowo dziecko zaczyna intensywnie kichać podczas spaceru w okresie pylenia traw albo skarży się na zatkany nos po kontakcie z uczulającymi alergenami.

Do typowych objawów alergicznego nieżytu nosa u dzieci należą:

• wodnista, przezroczysta wydzielina z nosa;

• częste, napadowe kichanie;

• swędzenie nosa, czasem również podniebienia i gardła;

• uczucie zatkanego nosa;

• swędzenie, zaczerwienienie i łzawienie oczu;

• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, niekiedy powodujące kaszel.

U młodszych dzieci objawy mogą wyglądać nieco inaczej. Rodzice zauważają częste pocieranie lub marszczenie nosa, oddychanie przez usta czy chrapanie. Dziecko nie zawsze potrafi powiedzieć, że swędzi je nos lub ma trudności z oddychaniem.

Katar alergiczny czy infekcja – jak je odróżnić?

Katar alergiczny u dziecka łatwo pomylić z przeziębieniem. W obu przypadkach pojawiają się wydzielina z nosa, kichanie i trudności w oddychaniu przez nos. Istnieją jednak pewne różnice, które mogą pomóc rodzicom rozpoznać prawdopodobną przyczynę dolegliwości.

Na alergiczne podłoże kataru mogą wskazywać:

• wodnista, przezroczysta wydzielina znosa – zwykle utrzymuje się podczas kontaktu z alergenem;

• napadowe kichanie – dziecko często kicha kilka razy z rzędu, szczególnie po kontakcie z uczulającą substancją;

• świąd nosa i oczu – charakterystyczny dla alergii, natomiast rzadziej występujący przy infekcjach;

• brak gorączki – sam alergiczny nieżyt nosa nie powoduje podwyższonej temperatury ciała;

• nawracający charakter objawów – dolegliwości mogą pojawiać się w tych samych miesiącach roku lub po kontakcie z określonym alergenem.

Z kolei katar infekcyjny częściej wiąże się z bólem gardła, kaszlem, osłabieniem, a niekiedy także gorączką. Wydzielina początkowo może być wodnista, a następnie stawać się gęstsza. Objawy przeziębienia zazwyczaj stopniowo ustępują w ciągu kilku–kilkunastu dni.

Sam kolor wydzieliny ani brak gorączki nie pozwalają jednoznacznie odróżnić alergii od infekcji. Przezroczysty katar występuje również podczas przeziębienia, a dziecko z alergią może jednocześnie zachorować na infekcję wirusową. Przy przewlekłych lub nawracających objawach wskazana jest konsultacja lekarska.

Jak rozpoznaje się alergiczny nieżyt nosa u dzieci?

Diagnostyka rozpoczyna się od rozmowy z rodzicem i badania dziecka. Lekarz ustala, kiedy występują objawy, czy mają charakter sezonowy, jak długo trwają i czy wpływają na sen lub codzienną aktywność. Pyta również o inne choroby alergiczne, np. astmę lub atopowe zapalenie skóry.

Przed wizytą dobrze jest zanotować, od kiedy dziecko ma katar, w jakich sytuacjach dolegliwości się nasilają oraz czy stosowane wcześniej leki przynosiły poprawę. Takie informacje mogą ułatwić ustalenie przyczyny objawów.

W diagnostyce alergicznego nieżytu nosa stosuje się przede wszystkim:

• punktowe testy skórne – na skórę nanosi się niewielkie ilości preparatów zawierających alergeny, a następnie wykonuje powierzchowne nakłucia; lekarz ocenia miejscową reakcję skóry;

• badania krwi na swoiste przeciwciała IgE – pozwalają sprawdzić, czy organizm jest uczulony na wybrane alergeny;

• badanie laryngologiczne – może być potrzebne przy przewlekłej niedrożności nosa lub podejrzeniu innych przyczyn dolegliwości, np. przerostu migdałka gardłowego.

Dodatni wynik testu alergicznego nie oznacza automatycznie, że dany alergen powoduje katar. Świadczy o uczuleniu, które nie zawsze wywołuje objawy. Lekarz ocenia więc wyniki w powiązaniu z wywiadem. Nie każde dziecko wymaga też wykonania badań już podczas pierwszej konsultacji.

Jak leczy się alergiczny nieżyt nosa u dzieci?

Leczenie alergicznego nieżytu nosa u dzieci dobiera się do wieku, nasilenia objawów i ich wpływu na codzienne funkcjonowanie.

W łagodniejszych przypadkach wystarczające mogą być odpowiednio dobrane leki przeciwhistaminowe.

Przy umiarkowanych i ciężkich objawach leczeniem pierwszego wyboru są zwykle glikokortykosteroidy donosowe, stosowane z uwzględnieniem wieku dziecka i wskazań dla konkretnego preparatu.

Jak ograniczyć kontakt dziecka z alergenami?

Sposób postępowania zależy od tego, co wywołuje dolegliwości. Całkowite wyeliminowanie alergenów wziewnych zwykle nie jest możliwe, ale można ograniczać kontakt z niektórymi z nich.

Przy alergii na pyłki pomocne może być:

• śledzenie komunikatów o stężeniu pyłków;

• ograniczanie długotrwałej aktywności na zewnątrz podczas intensywnego pylenia uczulającej rośliny;

• zmiana ubrania i umycie włosów po dużej ekspozycji na pyłki.

Przy uczuleniu na roztocze można zadbać o regularne pranie pościeli i zmniejszenie ilości przedmiotów gromadzących kurz. Z kolei przy alergii na zwierzęta potrzebne może być ograniczenie kontaktu z uczulającym alergenem. Skuteczność poszczególnych działań środowiskowych jest zróżnicowana, dlatego najlepiej dobierać je do potwierdzonego uczulenia.

Pomocniczo stosuje się również roztwory soli do nosa, które ułatwiają usuwanie wydzieliny i alergenów. U małych dzieci należy wybierać sposoby oczyszczania nosa odpowiednie do wieku.

Jakie leki stosuje się na katar alergiczny u dziecka?

W farmakoterapii wykorzystuje się kilka grup leków. Różnią się sposobem działania, dlatego wybór preparatu zależy m.in. od tego, czy dziecku najbardziej dokucza kichanie, świąd, czy zatkany nos.

Leki przeciwhistaminowe drugiej generacji

Zmniejszają kichanie, świąd i wodnisty wyciek z nosa. Stosuje się m.in. preparaty zawierające cetyryzynę, loratadynę lub desloratadynę. Nie wszystkie są przeznaczone dla dzieci w tym samym wieku. Leki drugiej generacji są na ogół mniej sedujące niż starsze preparaty, choć niektóre nadal mogą powodować senność.

Glikokortykosteroidy donosowe (GKS)

Zmniejszają stan zapalny błony śluzowej nosa i działają na kilka objawów jednocześnie, w tym niedrożność nosa. Są szczególnie istotne przy umiarkowanym i cięższym przebiegu choroby. Pełniejsza poprawa może wymagać regularnego stosowania przez kilka dni. Możliwe działania niepożądane obejmują miejscowe podrażnienie i krwawienia z nosa.

Donosowe leki przeciwhistaminowe i preparaty złożone

Donosowe leki przeciwhistaminowe mogą działać szybciej niż GKS donosowe. Przy bardziej nasilonych objawach lekarz może rozważyć preparat łączący obie substancje. Aktualne wytyczne ARIA–EAACI wskazują na korzyści takiego połączenia u wybranych pacjentów.

Aerozole obkurczające błonę śluzową nosa nie są podstawową metodą leczenia alergicznego nieżytu nosa. Wytyczne ARIA–EAACI zalecają unikanie ich stosowania u dzieci poniżej 12 lat, a u starszych pacjentów odradzają stosowanie dłuższe niż 5 dni ze względu na ryzyko działań niepożądanych. Ewentualne krótkotrwałe użycie wymaga uwzględnienia wieku dziecka i zaleceń dotyczących konkretnego preparatu.

Immunoterapia alergenowa – kiedy można odczulać dziecko?

Immunoterapia alergenowa, czyli odczulanie, jest metodą leczenia ukierunkowaną na zmianę reakcji układu odpornościowego na określony alergen. Rozważa się ją przede wszystkim u dzieci z potwierdzonym, istotnym klinicznie uczuleniem, u których objawy są uciążliwe mimo odpowiedniego postępowania.

Stosuje się dwie główne metody:

• immunoterapia podskórna – polega na wykonywaniu zastrzyków z preparatem alergenowym w placówce medycznej;

• immunoterapia podjęzykowa – polega na podawaniu alergenu pod język, zwykle w postaci tabletek lub kropli, zgodnie z zasadami stosowania danego preparatu.

Aby zwiększyć szansę utrzymania efektów po zakończeniu terapii, zaleca się zwykle co najmniej 3 lata leczenia. Skuteczność zależy jednak od alergenu, rodzaju preparatu i indywidualnej odpowiedzi pacjenta.

O kwalifikacji do odczulania decyduje alergolog. Nie każdy preparat można stosować u dzieci w tym samym wieku. Immunoterapia może zmniejszać objawy i zapotrzebowanie na leki, ale nie daje gwarancji całkowitego wyleczenia alergii.

Jak prawidłowo podawać dziecku aerozol do nosa?

Nieprawidłowe stosowanie aerozolu może zmniejszać skuteczność terapii i sprzyjać podrażnieniu śluzówki. Dlatego rodzic powinien zapoznać się z instrukcją preparatu i w razie wątpliwości poprosić lekarza lub farmaceutę o pokazanie właściwej techniki.

W przypadku większości aerozoli donosowych należy:

1. Delikatnie oczyścić nos dziecka.

2. Ustawić głowę lekko pochyloną do przodu.

3. Wprowadzić końcówkę aplikatora do nozdrza.

4. Skierować ją w stronę bocznej ściany nosa, a nie przegrody.

5. Rozpylić lek podczas spokojnego, delikatnego wdechu.

Nie należy kierować strumienia preparatu na przegrodę nosa, ponieważ może to zwiększać ryzyko podrażnień i krwawień. Warto również unikać gwałtownego wciągania leku.

Kiedy z dzieckiem do lekarza z powodu kataru alergicznego?

Konsultacja jest wskazana, jeśli katar długo się utrzymuje, regularnie powraca lub utrudnia sen, naukę i codzienną aktywność. Pierwszym krokiem może być wizyta u pediatry lub lekarza POZ. Nie każde dziecko z podejrzeniem ANN wymaga od razu konsultacji alergologicznej.

Do alergologa warto skierować się szczególnie wtedy, gdy:

• przyczyna dolegliwości pozostaje niejasna;

• objawy nie ustępują mimo właściwie prowadzonego leczenia;

• dziecko ma także objawy innych chorób alergicznych;

• rozważana jest immunoterapia alergenowa.

Jednostronny, uporczywy katar, szczególnie z nieprzyjemnie pachnącą wydzieliną, może wskazywać np. na ciało obce w nosie i wymaga oceny lekarskiej. Z kolei świszczący oddech lub przewlekły kaszel powinny skłonić do diagnostyki w kierunku astmy. Nasilona duszność wymaga pilnej pomocy medycznej.

Alergiczny nieżyt nosa u dzieci można zazwyczaj skutecznie kontrolować, ale podstawą jest właściwe rozpoznanie i dopasowanie leczenia. Jeśli dziecko mimo terapii stale oddycha przez usta, źle śpi lub często skarży się na zatkany nos, potrzebna jest ponowna ocena przyczyny dolegliwości.