Na czym polega badanie dna oka?

Początki badania dna oka w celach diagnostycznych sięgają połowy XIX wieku, kiedy to niemiecki lekarz Hermann von Helmholtz wynalazł urządzenie zwane oftalmoskopem. W unowocześnionej i rozbudowanej wersji jest ono stosowane przez okulistów do dnia dzisiejszego.

Podstawowy, prosty oftalmoskop składa się z uchwytu–rękojeści umożliwiającego trzymanie przyrządu, który dodatkowo jest miejscem zainstalowania baterii, oraz głowicy zawierającej źródło światła. W jej skład wchodzą również zestaw soczewek korygujących i lusterko lub pryzmat odchylający wiązkę światła. Dodatkowo urządzenie może być wyposażone w zestaw kolorowych filtrów, przesłony i siatki umożliwiające dokładne pomiary obserwowanych elementów. Najnowocześniejsze współczesne wersje skanują także gałkę oczną za pomocą wiązki laserowej.

Na czym polega badanie dna oka?

Badanie dna oka jest jednym z elementów diagnostyki neurologicznej. Wpuszczany przez źrenicę snop światła przechodzi przez soczewkę, ciało szkliste i dociera do dna oka. Uzyskany obraz pozwala ocenić stan siatkówki, naczyń krwionośnych i tarczy nerwu wzrokowego. Ocena tarczy nerwu wzrokowego odgrywa ważną rolę w diagnostyce jaskry.

Oprócz możliwości diagnostyki schorzeń oka, oftalmoskopia pomaga rozpoznać choroby ogólnoustrojowe, takie jak miażdżyca, cukrzyca i nadciśnienie tętnicze, które często mają związek z chorobami o podłożu neurologicznym.

Ważnym elementem badania dna oka jest również możliwość oceny kondycji naczyń krwionośnych siatkówki. Zmiany w mikrokrążeniu mogą wskazywać na przewlekłe schorzenia, takie jak cukrzyca czy nadciśnienie tętnicze. Obserwacja tych zmian pozwala na wczesne wykrycie i zapobieganie dalszym komplikacjom zdrowotnym.

Kiedy i jak często wykonywać badanie dna oka?

Oftalmoskopię powinny regularnie wykonywać osoby ze schorzeniami ogólnymi, takimi jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroby krwi, oraz osoby używające niektórych leków w terapii chorób neurologicznych i nowotworowych.

W zakresie neurologii badanie dna oka jest szczególnie pomocne w różnicowaniu bólów głowy. Pozwala ono w wielu przypadkach wykluczyć zjawisko wzmożonego ciśnienia śródczaszkowego, które objawia się obrzękiem tarczy nerwu wzrokowego.

Poza bólami głowy, ocena dna oka wspiera rozpoznanie i monitorowanie innych schorzeń neurologicznych. W zapaleniach nerwu wzrokowego (często związanych ze stwardnieniem rozsianym) może występować obrzęk tarczy w ostrej fazie lub jej zanik i bladość po przebyciu zapalenia. U części chorych obraz dna oka może być jednak początkowo prawidłowy.

W niedokrwiennej neuropatii nerwu wzrokowego (AION) widoczne bywają charakterystyczne zmiany tarczy. W idiopatycznym nadciśnieniu śródczaszkowym stwierdza się typowy obrzęk tarczy. Z kolei neuropatie toksyczne (np. polekowe) mogą objawiać się bladością tarczy. Niektóre ostre zmiany naczyniowe siatkówki, jak zator tętnicy środkowej siatkówki, wymagają pilnej diagnostyki ogólnoustrojowej i mogą sygnalizować ryzyko incydentów naczyniowych w ośrodkowym układzie nerwowym.

Jak często wykonywać badanie dna oka?

Badanie dna oka jest ważnym elementem profilaktyki i wczesnej diagnostyki chorób oczu oraz schorzeń ogólnoustrojowych, które mogą wpływać na narząd wzroku. Regularność jego wykonywania zależy od wieku, stanu zdrowia, obecności czynników ryzyka oraz występujących dolegliwości, dlatego częstotliwość kontroli powinna być dostosowana do indywidualnej sytuacji pacjenta.

Częstotliwość powinna być ustalana indywidualnie z lekarzem, jednak ogólnie:

• Osoby bez dolegliwości i bez czynników ryzyka – kontrolnie co 2–3 lata; po 60. roku życia zwykle co 1–2 lata.

• Cukrzyca – badanie rozszerzonego dna oka co 12 miesięcy (częściej, jeśli stwierdzono retinopatię lub w okresie ciąży u kobiet z cukrzycą).

• Nadciśnienie, choroby sercowo‑naczyniowe, choroby nerek, choroby krwi – zwykle co 1–2 lata lub zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego.

• Wysoka krótkowzroczność, jaskra lub podejrzenie jaskry, choroby siatkówki w rodzinie – częściej, często co 6–12 miesięcy, zależnie od ryzyka i wyników poprzednich badań.

• Przyjmowanie leków potencjalnie toksycznych dla siatkówki lub nerwu wzrokowego (np. niektóre leki reumatologiczne, onkologiczne czy przeciwgruźlicze) – badanie wyjściowe i regularne kontrole według charakterystyki leku i zaleceń specjalisty.

• Objawy alarmowe (nagłe pogorszenie widzenia, mroczki, błyski, zasłona w polu widzenia, ból oka) – pilna konsultacja okulistyczna niezależnie od zaplanowanych kontroli.

Rodzaje i techniki badania dna oka

Do badania pośredniego można wykorzystać także lampę szczelinową. Jej zaletą jest nie tylko możliwość przestrzennego (stereoskopowego) obejrzenia wnętrza oka i wykorzystania światła rozproszonego, ale również szczeliny światła (wąskiej wiązki światła) dla lepszej obserwacji szczegółów.

Techniki oftalmoskopii

• Oftalmoskopia bezpośrednia – po aplikacji leków rozszerzających źrenicę, tzw. mydriatyków, lekarz, trzymając wziernik przed własnym okiem, zbliża go do twarzy pacjenta i świeci bezpośrednio do oka, prosząc jednocześnie o spoglądanie w różnych kierunkach. W ten sposób możliwa jest ocena stanu tarczy nerwu wzrokowego, siatkówki i naczyń krwionośnych oraz okolic plamki żółtej. Po przeprowadzonym badaniu u niektórych osób mogą wystąpić przejściowe, łagodne zaburzenia widzenia, spowodowane bezpośrednim świeceniem do oczu jasnym światłem oraz farmakologicznym rozszerzeniem źrenic.

• Oftalmoskopia pośrednia – przeprowadzana przy użyciu soczewki skupiającej o dużej sile. Rzutując światło na źrenicę, lekarz obserwuje z pewnej odległości odwrócony i powiększony obraz dna oka (wielkość powiększenia zależy od mocy soczewki), który powstaje w płaszczyźnie soczewki trzymanej przed okiem badanego. Podczas badania jest stosowany lekki nacisk na gałkę oczną przy pomocy tępego narzędzia – może być on nieprzyjemny, ale nie powinien być bolesny. Światło jest jaśniejsze niż w badaniu bezpośrednim, dlatego uczucie niewyraźnego widzenia może być większe.

• Cyfrowa fotografia dna oka (w tym szeroko- i ultraszerokokątna) – metoda uzupełniająca klasyczną oftalmoskopię, umożliwia wykonanie i archiwizację zdjęć dna oka, w tym obwodu siatkówki, oraz porównywanie zmian w czasie.

• Skaningowa oftalmoskopia laserowa (cSLO) i autofluorescencja (FAF) – zapewnia obrazy o wysokim kontraście; autofluorescencja pomaga ocenić stan nabłonka barwnikowego siatkówki i bywa użyteczna m.in. w zwyrodnieniu plamki czy dystrofiach siatkówki.

• OCT (Optical Coherence Tomography) – nieinwazyjna tomografia optyczna dająca przekrojowe, bardzo szczegółowe obrazy warstw siatkówki i tarczy nerwu wzrokowego. Pozwala mierzyć grubość warstwy włókien nerwowych i kompleksu komórek zwojowych oraz wykrywać obrzęk plamki (np. w cukrzycy) czy cechy zwyrodnienia plamki związane z wiekiem; stanowi istotne uzupełnienie wziernikowania.

• OCT‑angiografia (OCT‑A) – zaawansowana odmiana OCT wizualizująca mikrokrążenie siatkówki i naczyniówki bez podawania barwnika. Umożliwia wykrycie obszarów niedokrwienia i nieprawidłowych naczyń, co wspiera diagnostykę i monitorowanie wielu chorób siatkówki.

Wadą jest niemożność przenoszenia lampy szczelinowej. Pacjent musi usiąść przed urządzeniem i utrzymywać głowę oraz podbródek na podpórkach – badania nie można wykonać przy łóżku chorego lub stole operacyjnym. Nie jest możliwe także badanie małych i niewspółpracujących dzieci. Dzięki wyposażeniu lampy szczelinowej w aparat fotograficzny można wykonać dokumentację fotograficzną dna oka.

Inną, znacznie rzadziej stosowaną techniką jest badanie w lampie z trójlustrem Goldmanna. Polega ono na uprzednim znieczuleniu rogówki i badaniu przy użyciu trójlustra. Przez soczewkę lekarz obserwuje obszar tylnego dna oka, w lusterkach bocznych zaś część równikową i skrajny obwód oka, co pozwala na dokładne wykonanie badania.

Jak przygotować się do badania dna oka?

Przygotowanie do badania dna oka jest stosunkowo proste, ale może wpłynąć na jakość i dokładność wyników.

Oto kilka kroków, które warto wziąć pod uwagę:

• Zdejmij soczewki kontaktowe – jeśli nosisz soczewki kontaktowe, najlepiej zdejmij je przed badaniem, aby uniknąć zakłóceń w obrazie dna oka.

• Przygotuj się na rozszerzenie źrenic – często lekarz stosuje krople do oczu, które rozszerzają źrenice. To pozwala na lepszą widoczność dna oka. Pamiętaj, że po rozszerzeniu źrenic twoje widzenie może być zamglone, a światło słoneczne może być mniej komfortowe. Warto zabrać ze sobą okulary przeciwsłoneczne.

• Zabierz osobę towarzyszącą – jeśli możesz mieć trudności z prowadzeniem po rozszerzeniu źrenic, warto zorganizować transport z osobą towarzyszącą.

• Usuń makijaż oka – przed badaniem zmyj makijaż z okolic oczu, aby nie zakłócać obrazu podczas badania.

• Przygotuj informacje – jeśli masz wcześniejsze wyniki badań oczu lub informacje o chorobach oczu, przekaż je lekarzowi przed badaniem.

• Odpocznij – przed badaniem ważne jest, aby dobrze wypocząć, ponieważ zmęczone oczy mogą wpłynąć na jakość obrazu uzyskanego w oftalmoskopii.

• Odpowiedz na pytania lekarza – jeśli lekarz ma pytania dotyczące twojego stanu zdrowia lub historii chorób, udziel dokładnych odpowiedzi.

Czas trwania badania

Czas trwania oftalmoskopii może się różnić w zależności od stopnia zaawansowania badania oraz indywidualnych potrzeb pacjenta. Standardowa oftalmoskopia zwykle trwa 5–15 minut. Jest to stosunkowo szybkie badanie, które pozwala lekarzowi ocenić zdrowie dna oka i zidentyfikować ewentualne nieprawidłowości.

W przypadku bardziej szczegółowych badań lub konieczności dokładniejszej oceny stanu oka czas trwania może być dłuższy. Ponadto, jeśli lekarz zauważy nieprawidłowości wymagające dodatkowych badań lub konsultacji, może to wydłużyć czas wizyty.

Cena badania dna oka

Różne techniki badania dna oka mogą mieć różne ceny. Zaawansowane metody, takie jak OCT, mogą kosztować więcej niż standardowe badanie pośrednie. Ceny kształtują się na poziomie od 100 zł do 270 zł. Na koszt wpływa także m.in. konieczność wykonania dokumentacji fotograficznej, rozszerzenia źrenic oraz zastosowania metod uzupełniających (np. OCT‑A czy szerokokątnej fotografii dna oka).