Badania nasienia

Niepłodność jako problem współczesny

Nie ma wątpliwości co do tego, że niepłodność stanowi obecnie coraz większy problem w wielu krajach rozwiniętych – Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznaje ją wręcz za chorobę cywilizacyjną. Ze względu na to, że kłopoty z poczęciem dziecka mogą wynikać z nieprawidłowości w funkcjonowaniu organizmu zarówno kobiety, jak i mężczyzny, konieczne jest przeprowadzenie badania płodności u obojga partnerów.

Może okazać się, że problem leży po jednej stronie lub dotyczy ich obu. Ustalenie tego jest istotne, ponieważ warunkuje dalsze działania, mające prowadzić do zapłodnienia.

Warto pamiętać, że przyczyn niepłodności jest bardzo wiele. Zaliczamy do nich m.in.:

• choroby układu krążenia i nerek,
• cukrzycę,
• nieprawidłowe odżywianie,
• palenie papierosów, picie alkoholu,
• chroniczny stres,
• brak aktywności fizycznej,
• przegrzewanie jąder (np. podczas gorących kąpieli lub częstego noszenia zbyt ciasnej bielizny czy spodni).

Jak widać, niektóre z powyższych czynników ryzyka często można samodzielnie wyeliminować, a co za tym idzie, zwiększyć swoje szanse na poczęcie.

Ważne jest, aby obie strony były otwarte na współpracę z lekarzem i odpowiednio wcześnie zdecydowały się na diagnostykę. Regularne badania kontrolne i zdrowy styl życia mogą pomóc zidentyfikować i zminimalizować potencjalne problemy.

W praktyce zwykle zaleca się 2–3 seminogramy w odstępie 2–3 tygodni (po zachowaniu podobnej wstrzemięźliwości), a po wdrożeniu leczenia – kontrole co 3–6 miesięcy lub zgodnie z zaleceniami specjalisty.

Znaczenie genetyki: u części mężczyzn istotną rolę odgrywają czynniki dziedziczne, np. mikrodelecje na chromosomie Y (obszar AZF), zespół Klinefeltera (47,XXY) czy mutacje w genie CFTR związane z wrodzonym brakiem nasieniowodów. W takich sytuacjach pomocne są konsultacja genetyczna i odpowiednie testy, a w planowaniu terapii rozważa się również konsekwencje dla potomstwa.

Diagnostyka

Diagnostyka niepłodności męskiej rozpoczyna się z reguły od seminogramu, który dostarcza informacji o podstawowych właściwościach nasienia. W przypadku niejednoznacznych wyników wskazane mogą być dodatkowe testy hormonalne, badania obrazowe ewentualnych nieprawidłowości anatomicznych oraz inne specjalistyczne badania laboratoryjne.

Przygotowanie do analizy nasienia

Od 3 do 5 dni przed badaniem nasienia mężczyzna musi zachować wstrzemięźliwość seksualną. W tym czasie nie powinien także pić alkoholu. Jeśli pacjent niedawno przyjmował antybiotyki, musi odczekać przynajmniej dwa tygodnie od wzięcia ostatniej dawki.

Próbka powinna zostać oddana bezpośrednio do specjalnego pojemnika. W tym celu panowie otrzymują do dyspozycji specjalny, wyposażony w łazienkę, pokój w klinice. Mężczyźni, którzy woleliby pozyskać próbkę w domowych warunkach, muszą przekazać ją w sterylnym pojemniku, nie później niż w ciągu godziny od ejakulacji. W tym czasie należy przechowywać ją w temperaturze 37 stopni Celsjusza, z dala od światła.

Dodatkowo warto unikać gorących kąpieli, sauny i przegrzewania jąder przez kilka dni przed badaniem oraz odroczyć je po epizodzie gorączki. Należy poinformować lekarza o wszystkich lekach i suplementach (zwłaszcza testosteronie, sterydach anabolicznych, terapiach przeciwnowotworowych), bo mogą one przejściowo lub trwale zaniżać wyniki.

Jak przebiega analiza nasienia?

Podstawowe i najbardziej popularne badanie płodności u mężczyzn to badanie nasienia, zwane także seminogramem.

Sprawdzane są następujące cechy ejakulatu:

• kolor,
• pH,
• lepkość,
• całkowita liczba plemników,
• koncentracja plemników w mililitrze nasienia,
• ruchliwość oraz żywotność plemników.

Typowe wartości referencyjne wg WHO:

• Objętość ejakulatu: ≥ 1,4 ml
• pH: 7,2–8,0
• Całkowita liczba plemników na ejakulat: ≥ 39 mln
• Koncentracja plemników: ≥ 16 mln/ml
• Ruchliwość całkowita (PR+NP): ≥ 42%
• Ruch postępowy (PR): ≥ 30%
• Żywotność (odsetek żywych plemników): ≥ 54%
• Morfologia (prawidłowe formy wg kryteriów ścisłych): ≥ 4%
• Leukocyty w nasieniu: < 1 × 10⁶/ml
• Czas upłynnienia: do 60 minut

Badanie spermy pozwala również uzyskać informacje o budowie plemników oraz obecności w nasieniu leukocytów czy komórek spermatogenezy. Ze względu na to, że na produkcję plemników wpływa m.in. styl życia pacjenta oraz jego ogólna kondycja, badanie warto wykonać dwukrotnie.

Nawet lekko podwyższona temperatura ciała lub weekendowa impreza połączona ze spożywaniem alkoholu może negatywnie odbić się na wynikach badania nasienia. Wyniki z nieznacznie obniżonymi, lecz odbiegającymi od normy parametrami często są dla panów sygnałem, aby zadbać o swoje zdrowie, modyfikując dietę czy przyzwyczajenia.

Współczesne praktyki diagnostyczne podkreślają znaczenie wsparcia psychologicznego dla par, które starają się o dziecko. Stres i presja związane z niepowodzeniami mogą negatywnie wpływać na zdrowie i wyniki badań, dlatego warto podejść do problemu w sposób holistyczny.

Interpretacja wyników i możliwe nieprawidłowości

Lekarz kierujący mężczyznę na badanie nasienia powinien wiedzieć o wszelkich chorobach pacjenta oraz lekach, które on przyjmuje. Ta wiedza jest niezbędna do prawidłowej analizy otrzymanych wyników. Wyników nigdy nie należy interpretować samodzielnie. Mężczyźni, na widok jednego parametru znajdującego się poza normą, często zaczynają się denerwować, tymczasem wszystkie parametry analizuje się łącznie.

Kluczowe kryteria to odpowiednia liczba plemników oraz ich ruchliwość. Jeżeli te parametry są w normie, szansa na zapłodnienie partnerki po roku starań wynosi nawet 85%! Nawet jeśli część plemników nie ma wzorcowej ruchliwości, nie ma powodu do paniki.

Nieprawidłowe wyniki badania nasienia mogą wskazywać m.in. na azoospermię. To stan, w którym w nasieniu nie znajdują się plemniki. Zwykle jest to skutek zaburzonej drożności nasieniowodów, ale może być to także rezultat uszkodzenia jąder lub niedoczynności przysadki mózgowej.

Z kolei o kryptozoospermii mówimy, gdy stężenie plemników w nasieniu jest mniejsze niż 1 mln/ml. Często jest to skutek przewlekłego przyjmowania niektórych leków. Do substancji pogarszających parametry nasienia należą m.in. egzogenny testosteron i sterydy anaboliczne, część leków onkologicznych oraz niektóre terapie hormonalne – ewentualne modyfikacje leczenia zawsze wymagają decyzji lekarza prowadzącego.

Inne typowe nieprawidłowości:

• oligozoospermia (obniżona koncentracja),

• asthenozoospermia (obniżona ruchliwość),

• teratozoospermia (niski odsetek prawidłowych form).

Wpływ chorób przewlekłych na jakość nasienia

Różne choroby przewlekłe mogą mieć realny wpływ na jakość nasienia i męską płodność. Na przykład cukrzyca sprzyja nasileniu stresu oksydacyjnego, co może pogarszać ruchliwość plemników i uszkadzać ich DNA, a dodatkowo bywa związana z problemami z erekcją czy wytryskiem. Również choroby nerek i układu krążenia oddziałują na gospodarkę hormonalną i ogólną kondycję organizmu, co może przekładać się na gorsze parametry nasienia.

Istotnym czynnikiem są także żylaki powrózka nasiennego – podnoszą temperaturę jąder i zaburzają warunki do prawidłowej produkcji plemników, choć u części mężczyzn ich leczenie przynosi poprawę. Nie można też zapominać o infekcjach narządów płciowych, które mogą pogarszać jakość nasienia i wymagają odpowiedniej diagnostyki oraz leczenia.

Zaburzenia hormonalne, takie jak choroby tarczycy czy problemy z przysadką, mogą obniżać poziom testosteronu i ograniczać produkcję plemników. Z kolei przebyte urazy jąder, wnętrostwo czy leczenie onkologiczne (radioterapia, chemioterapia) mogą mieć trwały wpływ na proces ich powstawania.

Warto przy tym pamiętać, że samo badanie nasienia jest szybkie – na wynik najczęściej czeka się zaledwie jeden dzień roboczy.

Kiedy rozważyć leczenie zabiegowe?

Zabieg chirurgiczny może być konieczny w przypadku wykrycia strukturalnych anomalii, takich jak niedrożność nasieniowodów czy żylaki powrózka nasiennego, które mogą wpływać negatywnie na jakość nasienia i płodność.

W praktyce najczęściej rozważa się mikrochirurgiczne leczenie żylaków powrózka u mężczyzn z klinicznie istotnymi żylakami i nieprawidłowym seminogramem, a także procedury udrażniające przewody wytryskowe w niedrożnościach.

U wybranych pacjentów z azoospermią stosuje się chirurgiczne pobranie plemników (PESA/TESA/TESE/mikro-TESE) do wykorzystania w technikach wspomaganego rozrodu.

Ryzyko, powikłania

Badanie nasienia jest procedurą bezpieczną i nie związane jest z poważnymi powikłaniami. Istnieje jednak ryzyko stresu emocjonalnego związanego z oczekiwaniem na wyniki oraz ich ewentualne nieprawidłowości.

Najczęstsze problemy techniczne to niepełne pobranie próbki lub zbyt długi czas dostarczenia do laboratorium, co może zaniżać ruchliwość – w razie wątpliwości zwykle zaleca się powtórzenie badania w tych samych warunkach.

Alternatywne metody diagnostyczne

Alternatywne metody diagnostyczne obejmują badania hormonalne oraz badania obrazowe np. ultrasonografia moszny. W niektórych przypadkach można również rozważyć posiew nasienia w celu wykluczenia infekcji.

Nowoczesne metody leczenia w razie utrzymujących się nieprawidłowości:

• Inseminacja wewnątrzmaciczna (IUI): rozważana przy łagodnych zaburzeniach nasienia i drożnych jajowodach partnerki; wykorzystuje się przygotowaną próbkę nasienia.
• IVF/ICSI (techniki ART): w umiarkowanych/ciężkich zaburzeniach nasienia lub po niepowodzeniach IUI; w ICSI pojedynczy plemnik wprowadza się bezpośrednio do komórki jajowej.
• Pobranie plemników z najądrza/jądra (PESA/TESA/TESE/mikro-TESE): przy azoospermii lub niedrożności dróg nasiennych – materiał wykorzystuje się do ICSI.
• Bankowanie nasienia: przed leczeniem onkologicznym lub planowaną terapią mogącą pogorszyć płodność.

Dobór metody zawsze wymaga indywidualnej oceny pary przez lekarza i omówienia szans, ograniczeń oraz możliwych powikłań.

Zaawansowane formy diagnostyki

Mimo że seminogram jest najbardziej ogólnym i przez to powszechnie wykonywanym badaniem nasienia, diagnostykę płodności mężczyzn można poszerzyć.

Dodatkowe badania nasienia:

• dodatkowe badania ogólnointernistyczne i urologiczne,
• USG jąder i moszny,
• badania hormonalne, w tym przede wszystkim testosteronu i FSH,
• badanie techniką MSOME-6600,
• biopsję jądra,
• test HBA,
• test SCD (fragmentację DNA plemników).

Dodatkowo, zależnie od wskazań, wykonuje się testy na przeciwciała przeciwplemnikowe (MAR/IBT), ocenę stresu oksydacyjnego/ROS w nasieniu, analizę komputerową ruchliwości (CASA), badania genetyczne (kariotyp, mikrodelecje chromosomu Y, CFTR), a w kierunku niedrożności – TRUS. Zakres poszerzonej diagnostyki dobiera lekarz na podstawie obrazu klinicznego.

Wykonać można również posiew nasienia – badanie mikrobiologiczne, którego celem jest identyfikacja drobnoustrojów (w szczególności bakterii i grzybów), które mogą występować w nasieniu w przebiegu infekcji narządów płciowych. Warto pamiętać, że tego rodzaju schorzenia również mogą być przyczyną męskiej niepłodności.

Specyfika badania posiewu nasienia

Podobnie jak w przypadku seminogramu, tak również tutaj preferowane jest oddanie próbki na miejscu, w klinice. Przed posiewem nasienia nie jest jednak konieczne wcześniejsze zachowanie wstrzemięźliwości seksualnej.

Próbka trafia do laboratorium, gdzie jest dzielona na mniejsze porcje i umieszczana na specjalnych podłożach hodowlanych, na których prowadzona jest hodowla bakterii i grzybów. Wynik jest dodatni, jeśli w nasieniu stwierdza się ich obecność. Wówczas dodatkowo wykonuje się tzw. antybiogram - dzięki temu lekarz może przepisać pacjentowi antybiotyki lub leki przeciwgrzybicze, które będą skuteczne.

W interpretacji wyniku bierze się pod uwagę możliwość zanieczyszczenia próbki florą zewnętrzną – wynik dodatni zawsze wymaga korelacji z objawami i oceną lekarza, a czasem powtórzenia posiewu.

Tajniki testu SCD

Badanie nasienia może wykazać zmniejszoną zawartość DNA w plemnikach. W takiej sytuacji warto dodatkowo przeprowadzić test SCD. Tak zwana fragmentacja (uszkodzenie) DNA plemników sprawia, że są one zdolne do zapłodnienia komórek jajowych, jednak rozwój zarodka może ulec zatrzymaniu jeszcze przed jego implantacją. To zaś zwiększa ryzyko wczesnego poronienia.

Do przyczyn fragmentacji DNA plemników zaliczamy m.in. palenie papierosów, prowadzenie niezdrowego trybu życia, infekcje oraz obecność żylaków powrózka nasiennego. Dobrą informacją jest fakt, że często można zmniejszyć stopień fragmentacji DNA plemników poprzez zmianę stylu życia.

Przed badaniem należy zachować wstrzemięźliwość seksualną przez okres od 2 do 5 dni. Nie powinno się również pić alkoholu. W przypadku przyjmowania antybiotyków test SCD można przeprowadzić dopiero po 6 tygodniach od przyjęcia ostatniej dawki leku.

Badania nie wykonuje się u osób z infekcjami, zwłaszcza powodującymi podwyższenie temperatury ciała. Wyniki badania fragmentacji DNA plemników są zwykle gotowe po 14 dniach. W zależności od przyczyny podwyższonej fragmentacji lekarz może zalecić zmianę stylu życia, leczenie infekcji, terapię żylaków powrózka nasiennego lub odpowiednią metodę wspomaganego rozrodu.

Wybór specjalisty / kliniki

Wybór odpowiedniej kliniki i specjalisty jest kluczowy dla dokładnej diagnostyki i leczenia. Warto wybierać kliniki z wyspecjalizowanym personelem, które mają doświadczenie w leczeniu niepłodności, dobrą renomę i dostęp do nowoczesnego sprzętu diagnostycznego.

Zwróć uwagę, czy laboratorium pracuje zgodnie z aktualnym podręcznikiem WHO, uczestniczy w zewnętrznych programach kontroli jakości, oferuje pełne zaplecze diagnostyczne (andrologia, genetyka, mikrobiologia) oraz zapewnia ciągłość opieki i wizyty kontrolne. Dla wielu par ważne jest też wsparcie psychologiczne.

FAQ o badaniu nasienia

• Ile kosztuje badanie nasienia?

  Mężczyźni, którzy planują wykonać seminogram, szukają w internecie informacji, ile kosztuje badanie nasienia. Cena tej procedury nie jest zbyt wygórowana, a jej średnia wysokość to 130 zł. W zależności od placówki, za seminogram należy zapłacić od 60 do 200 zł.

• Jaki wpływ na wynik badania nasienia ma wstrzemięźliwość seksualna?

  W przypadku badania przeprowadzonego np. 24 godziny po ostatnim stosunku seksualnym, liczba plemników w nasieniu może być zaniżona, ponieważ nie zdążą się one w nim w tym czasie „nagromadzić”. Z kolei zbyt długi okres od ostatniego wytrysku wiąże się z pogorszeniem żywotności, ruchliwości i morfologii plemników.

• Ile nasienia trzeba oddać, aby badanie było możliwe do przeprowadzenia?

  Pacjent powinien oddać do pojemnika całość nasienia - jego objętość nie ma większego znaczenia. Obecnie, norma to minimum 1,5 ml, przy czym średnia objętość nasienia przy wytrysku to od 2 do 5 ml.