Badanie mammograficzne piersi

Mammografia – definicja i korzyści badania

Rak piersi jest najczęściej występującym nowotworem u kobiet w Polsce. Im wcześniej wykryte zostaną złośliwe zmiany, tym większa szansa na wyleczenie choroby.

Właśnie dlatego tak ważne jest regularne wykonywanie badań przesiewowych. Jednym z nich jest mammografia, uznawana za najskuteczniejszą metodę w diagnostyce raka piersi. W połączeniu z badaniem palpacyjnym ocenia się jej skuteczność na 80–97%.

Co więcej, badania kliniczne wykazały, że wśród kobiet między 50. a 69. rokiem życia, które miały wykonywaną mammografię co rok lub co 2 lata, umieralność zmniejszyła się o 25–30%.

Mammografia opiera się na promieniowaniu rentgenowskim – takim samym, które jest wykorzystywane np. do badania RTG klatki piersiowej. Dzięki niej możliwe jest zobrazowanie zarówno tkanki gruczołowej, jak i tłuszczowej piersi.

Co ważne, dzięki mammografii można wykryć patologiczne zmiany w piersi, które nie są jeszcze wyczuwalne w badaniu palpacyjnym. Badanie jest w stanie uwidocznić również różnego rodzaju guzki i mikrozwapnienia.

Program profilaktyki raka piersi (NFZ)

W Polsce bezpłatna mammografia przesiewowa jest dostępna dla kobiet w wieku 45–74 lata, co 24 miesiące (o ile w tym czasie nie wykonano już mammografii).

Skierowanie nie jest wymagane - badanie można wykonać w pracowniach stacjonarnych lub w tzw. mammobusach. Jeśli występują objawy (np. wyciek z brodawki, wyczuwalny guzek), lekarz może zlecić diagnostyczną mammografię niezależnie od wieku i programu przesiewowego.

Nowoczesne technologie obrazowania w mammografii

W części ośrodków wykorzystywane są nowoczesne technologie obrazowania, m.in. mammografia cyfrowa z tomosyntezą (3D), która może poprawiać wykrywalność zmian, zwłaszcza przy gęstym utkaniu piersi, oraz zmniejszać liczbę wezwań do dodatkowych ujęć.

W wybranych sytuacjach diagnostycznych stosuje się także mammografię kontrastową. Zakres dostępności tych metod może się różnić między placówkami, a standardem programu przesiewowego pozostaje klasyczna mammografia cyfrowa 2D.

Przebieg badania mammograficznego

Mammografii nie powinno się wykonywać około tydzień przed spodziewaną miesiączką, ponieważ w tym czasie piersi mogą być nabrzmiałe i tkliwe. Badaniu najlepiej poddać się w trakcie pierwszych 7 dni cyklu miesiączkowego.

Tak jak przed każdym badaniem RTG, tak również w przypadku mammografii należy poinformować lekarza przeprowadzającego badanie, że pacjentka może być w ciąży. Jeśli w dniu mammografii pacjentka odczuwa bolesność piersi, również powinna poinformować o tym osobę przeprowadzającą badanie.

W dniu badania mammograficznego nie powinno się stosować dezodorantów i antyperspirantów, a skóry w okolicy pach i piersi nie wolno smarować balsamem. Zawarte w kosmetykach substancje mogłyby ulec krystalizacji i dać obraz mikrozwapnień.

Na badanie należy zabrać ze sobą poprzedni wynik mammografii, o ile była ona już wcześniej wykonywana – wówczas lekarz opisujący nowe badanie będzie mógł porównać je z poprzednio uzyskanym obrazem. Jeżeli w obrębie gruczołów sutkowych były wykonywane jakiekolwiek zabiegi, trzeba zabrać z kolei wypisy ze szpitala.

Mammografię przeprowadza się najczęściej w pozycji stojącej. Po zdjęciu górnych części garderoby każda z piersi jest układana na specjalnej podstawce i dociskana z boku oraz z góry plastikową płytką. Nie jest to przyjemne, a w przypadku kobiet o wrażliwych piersiach może być nawet trochę bolesne.

Uciśnięcie piersi jest jednak konieczne, aby dobrze uwidocznić wszystkie tkanki, a ich gęstość mogła się równomiernie rozłożyć. Dzięki temu jakiekolwiek zmiany nie zostaną przesłonięte.

Ucisk pozwala również uniknąć poruszenia piersią, choć czasem dodatkowo technik może poprosić o wstrzymanie na kilka sekund oddechu. Ucisk piersi jest stopniowy i nie powinien wywoływać nagłego, silnego bólu. Jeśli do niego dojdzie, należy zgłosić to osobie wykonującej badanie. Całe badanie mammograficzne trwa około 15 minut.

Wyniki mammografii i dalsze postępowanie

Na wyniki mammografii czeka się zwykle 1–2 tygodnie. Ze względu na to, że na podstawie zdjęcia radiolog nie jest w stanie stuprocentowo ocenić, jaki charakter mają ewentualne zmiany w piersiach, wynik może zostać opisany jako:

• obraz mieszczący się w normie – bez jakichkolwiek nieprawidłowości,

• zmiany radiologiczne łagodne – uwidocznione zmiany mają charakter łagodny i wymagają obserwacji,

• zmiany radiologiczne wątpliwe – uwidocznione zmiany są najprawdopodobniej łagodne, jednak należy to zweryfikować, wykonując badanie USG,

• zmiany radiologiczne podejrzane – uwidocznione zmiany prawdopodobnie są złośliwe, jednak wymagają weryfikacji za pomocą innych badań, np. USG i biopsji,

• zmiany radiologiczne złośliwe – uwidocznione obrazy wskazują na nowotwór, jednak należy jeszcze wykonać biopsję potwierdzającą.

W standardzie opisu stosuje się klasyfikację BI-RADS (0–6), która porządkuje wnioski i dalsze zalecenia:

• BI-RADS 0 – konieczne badania uzupełniające (np. dodatkowe projekcje, USG),

• BI-RADS 1 – obraz prawidłowy,

• BI-RADS 2 – zmiany łagodne,

• BI-RADS 3 – zmiana prawdopodobnie łagodna; zwykle zaleca się kontrolę obrazową (np. po 6 miesiącach) lub USG,

• BI-RADS 4 – zmiana podejrzana; wskazana biopsja (podgrupy A–C różnią się stopniem podejrzenia),

• BI-RADS 5 – zmiana wysoce podejrzana o złośliwość; biopsja i pilna dalsza diagnostyka,

• BI-RADS 6 – rak potwierdzony histopatologicznie (kategoria używana po rozpoznaniu, np. przed leczeniem).

Warto pamiętać, że wynik mammografii jest często punktem wyjścia do dalszej diagnostyki, która może obejmować różne typy badań obrazowych oraz, w miarę potrzeby, biopsje.

Regularne konsultacje z lekarzem są niezbędne, aby omówić plan dalszego leczenia i ewentualnych dalszych badań kontrolnych.

Wskazania i przeciwwskazania do mammografii

U kobiet bez objawów i o przeciętnym ryzyku zachorowania podstawą profilaktyki przed 45. rokiem życia jest zwykle USG piersi. Badanie mammograficzne można wykonać diagnostycznie w każdym wieku, jeśli są ku temu wskazania (objawy, nieprawidłowości w badaniu lekarskim) lub jeśli zaleci to lekarz.

W Polsce w ramach programu przesiewowego NFZ kobiety w wieku 45–74 lata powinny wykonywać mammografię co 2 lata. Poza programem częstość badań ustala się indywidualnie z lekarzem (np. u kobiet z grupy podwyższonego ryzyka – po konsultacji onkologicznej/genetycznej – plan może obejmować inne metody i częstsze kontrole).

• wyczucie podczas samobadania jakichkolwiek zmian w piersiach – zgrubień, guzków,

• różnica w wyglądzie obu piersi,

• wyciek z brodawki sutkowej,

• ból piersi.

Badanie mammograficzne wykonuje się również kontrolnie, przed rozpoczęciem hormonalnej terapii zastępczej, jak również w celu lokalizacji zmian przed planowaną operacją. Mammografia jest również elementem kontroli po leczeniu guza piersi.

Najważniejszym, a przy tym jednym z niewielu przeciwwskazań do mammografii, jest ciąża. Promieniowanie rentgenowskie mogłoby bowiem niekorzystnie wpłynąć na rozwój płodu.

Hormonalna terapia zastępcza nie jest przeciwwskazaniem do mammografii, ale może zwiększać gęstość gruczołową piersi i tym samym niekiedy obniżać czytelność obrazów. W razie stosowania HTZ warto poinformować o tym personel i trzymać się ustalonych terminów kontroli.

Kobiety posiadające implanty muszą wiedzieć, że będą miały one wpływ na wynik badania, ponieważ silikon nie jest w pełni przepuszczalny dla promieniowania rentgenowskiego i może zasłaniać tkanki znajdujące się za nim. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, w której podczas operacji implant został umieszczony przed mięśniem piersiowym, a nie pod nim.

Doświadczeni lekarze i technicy wiedzą, jak uciskać powiększone implantami piersi podczas badania, aby go nie uszkodzić, dlatego przed zapisaniem się na mammografię warto upewnić się, czy personel posiada doświadczenie w przeprowadzaniu badania u kobiet z implantami.

Mammografia a USG

Może się zdarzyć, że wynik mammografii będzie fałszywie dodatni, co oznacza, że zobrazowana w badaniu zmiana okaże się elementem prawidłowej tkanki piersi. Właśnie dlatego po mammografii warto wykonać dodatkowo badanie USG piersi, które zweryfikuje otrzymany wątpliwy wynik. Badania te dobrze się uzupełniają.

Mammografia i USG różnią się metodą i celem badania. Mammografia jest bardziej skuteczna w wykrywaniu mikrozwapnień i jest szczególnie polecana dla kobiet po 40. roku życia, natomiast USG pozwala na zobrazowanie struktury piersi i jest zalecane dla młodszych kobiet.

Obie metody mogą być stosowane równocześnie dla uzyskania pełniejszego obrazu stanu zdrowia piersi.

Najczęstsze mity i obawy

Wokół mammografii narosło wiele mitów, które mogą zniechęcać do wykonania badania. Warto je rozwiać, aby podejmować świadome decyzje i nie rezygnować z profilaktyki, która może uratować zdrowie, a nawet życie.

Najczęstsze mity i fakty o mammografii:

• Mammografia „wywołuje raka” przez promieniowanie – dawka w badaniu przesiewowym jest niska i korzyści z wczesnego wykrycia zdecydowanie przewyższają potencjalne ryzyko.
• Badanie bardzo boli – ucisk może być nieprzyjemny, ale trwa tylko kilka–kilkanaście sekund dla każdej projekcji. Umów badanie w pierwszej części cyklu i zgłoś bolesność personelowi.
• USG zastępuje mammografię po 40. r.ż. – USG i mammografia się uzupełniają; USG nie wykrywa mikrozwapnień tak dobrze jak mammografia.
• Z implantami nie da się wykonać mammografii – da się, potrzebne są specjalne techniki i doświadczony zespół.
• Brak objawów = brak potrzeby badania – badania przesiewowe są kierowane do kobiet bez objawów, aby wykrywać zmiany na wczesnym etapie.

FAQ, czyli najczęstsze pytania o mammografię

• Czy mammografia jest szkodliwa?

  Mimo tego, iż zasada działania mammografii opiera się na promieniach rentgenowskich, badanie to nie jest szkodliwe. To dlatego, że w jego trakcie używa się bardzo niskich dawek promieniowania - niższych, niż przy klasycznych badaniach RTG.

• Mammografia - jak często ją wykonywać?

  Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Onkologicznego, wykonywanie tego badania zaleca się robić co rok po 50. roku życia, w przypadku wystąpienia mutacji genetycznej BRCA1 lub BRCA2 oraz w sytuacji, w której bliskie kobiety z rodziny miały raka piersi. Panie między 40. a 50. rokiem życia, których to nie dotyczy, mogą poddawać się mammografii raz na 2 lata.

• Mammografia - w którym dniu cyklu poddać się badaniu?

  Mammografię zaleca się wykonywać w ciągu pierwszych 7-10 dni cyklu miesiączkowego.

• Ile kosztuje mammografia?

  Cena mammografii to średnio 100-120 złotych za obie piersi, przy czym w niektórych miastach ceny zaczynają się już od 80 zł.

• Czy mammografię można wykonać na NFZ?

  W ramach profilaktycznego programu Narodowego Funduszu Zdrowia, bezpłatna mammografia przysługuje kobietom w wieku 50-69 lat, które w ciągu ostatnich 2 lat nie miały wykonywanego tego badania. Mammografię w ramach NFZ można wykonać również po otrzymaniu skierowania od specjalisty.