Dietetyka

Co to jest dietetyka i czym się zajmuje?

Należy zacząć od tego, że dietetyka czerpie z wielu dziedzin. Wpływ pokarmu i znaczenie jedzenia są tak szerokie, że dziedzina ta jest związana nie tylko z medycyną, ale również z farmakologią, biologią, mikrobiologią oraz chemią żywności. Dietetyka, jako że za pojedynczą decyzją o zjedzeniu konkretnego przysmaku stoi szereg mechanizmów, wkracza również na pole psychologii.

Dietetyka jest zatem nauką o właściwościach pokarmów. Polega na określaniu zasad żywienia dla ludzi zdrowych, dla kobiet w ciąży, dla seniorów, dla dzieci i młodzieży (dietetyka pediatryczna), jak i dla tych zmagających się z dolegliwościami chorobowymi. Ci pierwsi mogą korzystać z porad dietetyka, aby osiągnąć określony cel, którym może być np. szczupła sylwetka lub dieta zrównoważona.

Ci drudzy natomiast chcą poprzez zmianę diety złagodzić objawy choćby alergii, chorób gastroenterologicznych (np. zespół jelita nadwrażliwego, nieswoiste zapalenia jelit, celiakia) czy chorób autoimmunologicznych. Należy pamiętać, że dieta jest elementem terapii i nie zastępuje leczenia prowadzonego przez lekarza.

Jednak aby w ramach dietetyki udało się ustalić daną strategię żywieniową, konieczna jest najpierw ocena pacjenta lub pacjentki pod kątem stanu odżywienia. Dietetyk bierze także pod uwagę przyjmowane leki i możliwe interakcje z żywnością (np. grejpfrut, produkty bogate w witaminę K). Wykorzystuje wywiad żywieniowy, dzienniczek posiłków, pomiary antropometryczne oraz analizę składu ciała.

Dzięki obserwacjom możliwe jest potem przeprowadzenie analizy, dzięki której udaje się ustalić pozytywny lub negatywny wpływ przyjmowanych pokarmów. W ramach dietetyki dąży się do obrania takiej strategii żywieniowej, która będzie optymalna dla organizmu pacjenta. Taki proces ma sprawić, że poprawi on komfort swojego codziennego życia, złagodzi dolegliwości i zmniejszy ryzyko pojawienia się kolejnych.

W ujęciu zdrowia publicznego kluczowa jest edukacja żywieniowa oraz budowanie zdrowych nawyków (regularność posiłków, ograniczanie soli, cukrów i tłuszczów nasyconych, zwiększenie spożycia warzyw, owoców, pełnych ziaren i roślin strączkowych) w duchu zaleceń dietetycznych WHO. Tak rozumiane żywienie optymalne służy profilaktyce chorób przewlekłych, takich jak choroby sercowo-naczyniowe czy cukrzyca typu 2.

Służy też wspieraniu zdrowia psychicznego m.in. poprzez wpływ diety na mikrobiotę jelitową i oś jelito–mózg.

Czym zajmuje się dietetyk?

Dzięki dietetyce udaje się zrealizować właściwe programowanie żywieniowe. Specjalista od dietetyki uświadamia w zakresie złych nawyków żywieniowych i produktów, które źle służą zdrowiu. Ważnym elementem pracy dietetyka jest edukacja żywieniowa – uczenie czytania etykiet, planowania posiłków i zakupów, a także rozwijanie trwałych nawyków, które pomagają w długofalowej profilaktyce chorób przewlekłych.

Dietetyk układa plan – czasem bardzo szczegółowy – w którym znajdują się konkretne wytyczne żywieniowe. Jadłospis dobierany jest indywidualnie. Każdy przecież ma inne uwarunkowania anatomiczne, fizjologiczne i przede wszystkim metaboliczne. Dietetyk, po przeprowadzonym wywiadzie i analizie, wie, jakie produkty spożywcze będą dla pacjenta optymalne. Co więcej, taki specjalista daje również instrukcje dotyczące szkodliwych substancji, które można wyczytać w składzie produktów.

Opowiada także o zasadach prawidłowego przechowywania żywności. W pracy coraz częściej wykorzystywane są technologie i aplikacje do monitorowania diety (np. dzienniczki żywieniowe online, skanery kodów kreskowych, planery jadłospisów i przypomnienia o piciu wody), które ułatwiają samokontrolę i zdalny kontakt ze specjalistą.

Za sprawą dietetyka – i oczywiście pacjenta, który stosuje się do jego zaleceń – udaje się wpłynąć na procesy metaboliczne i fizjologiczne organizmu. Dietetyk pracuje także z dziećmi i młodzieżą (m.in. w zakresie rozszerzania diety, profilaktyki niedoborów i otyłości), z osobami starszymi, sportowcami oraz pacjentami z chorobami przewlekłymi, prowadząc terapię żywieniową jako część kompleksowego leczenia.

Rodzaje dietetyki

Dietetyka obejmuje wiele wyspecjalizowanych obszarów, m.in.:

• dietetykę kliniczną – planowanie żywienia w chorobach ostrych i przewlekłych; zapobieganie niedożywieniu, także w żywieniu do- i pozajelitowym;

• dietetykę sportową – wsparcie osób aktywnych, periodyzacja żywienia i bezpieczna suplementacja;

• dietetykę pediatryczną – żywienie niemowląt, dzieci i młodzieży, rozszerzanie diety, alergie, celiakia, profilaktyka otyłości;

• dietetykę geriatryczną – żywienie osób starszych z uwzględnieniem chorób współistniejących i ryzyka niedożywienia;

• dietetykę gastroenterologiczną – m.in. postępowanie w IBS (np. dieta low-FODMAP pod nadzorem), IBD, chorobach wątroby i trzustki;

• dietetykę diabetologiczną i kardiologiczną – m.in. zasady żywienia w cukrzycy, insulinooporności, dyslipidemii, nadciśnieniu (np. elementy diety DASH i śródziemnomorskiej);

• dietetykę nefrologiczną – dostosowanie białka, sodu, potasu i fosforu w chorobach nerek;

• dietetykę onkologiczną – zapobieganie i leczenie niedożywienia, wsparcie w trakcie terapii;

• psychodietetykę – wsparcie w budowaniu relacji z jedzeniem, profilaktyka i element leczenia zaburzeń odżywiania;

• dietetykę publiczną – działania populacyjne, programy edukacyjne i promocja diety zrównoważonej zgodnej z zaleceniami dietetycznymi WHO.

Kiedy należy udać się do dietetyka?

Można wymienić kilka powodów, które skłaniają ludzi do wizyty u dietetyka. Jako że specjalista ten kojarzy się z odchudzaniem, to spora grupa pacjentów korzysta z jego usług, ponieważ chce zrzucić zbędne kilogramy, aby cieszyć się smukłą sylwetką. Dietetyk pozwala im odpowiedzieć na pytania: co jeść? Jak schudnąć? Wdrożenie diety wraz z aktywnością ruchową może dać bardzo zadowalające efekty.

Dietetyk pomaga także osobom w odwrotnej sytuacji – gdy chcą one nieco przybrać na wadze. Kolejną z przyczyn są alergie i nietolerancje pokarmowe. Dietetyk może pomóc wskazać produkty wywołujące nieprzyjemne reakcje organizmu. Ustalana jest wówczas dieta eliminacyjna.

Definiując dziedzinę, jaką jest dietetyka, wspomina się o jej wymiarze medycznym. Dlatego jest ona jedną ze strategii w walce z poszczególnymi chorobami. Co leczy dietetyk? Jego pomoc ważna jest przy tych schorzeniach, których objawy wpływają na masę ciała. Chodzi np. o choroby tarczycy, cukrzycę oraz nadciśnienie tętnicze. Zamiast „leczenia” w sensie farmakologicznym, dietetyk prowadzi terapię żywieniową w otyłości i nadwadze oraz współtworzy plan postępowania w wielu chorobach przewlekłych. Interwencja dietetyka jest konieczna również w przypadku zaburzeń odżywiania, które dotyczą wielu osób. Problem ten jednak wymaga także pomocy psychologicznej, gdyż ściśle dotyczy relacji pacjenta z jedzeniem.

Opieka dietetyka ważna jest także dla kobiet w ciąży oraz karmiących piersią. W tym okresie bardzo ważne jest właściwe odżywienie organizmu, aby pokarm dostarczany dziecku był w pełni zbilansowany.

Dietetyk jest specjalistą od diet. Pomaga on zatem przystosować się do różnych strategii żywieniowych, np. wegetariańskiej, wegańskiej czy bezglutenowej.

Warto rozważyć konsultację także w:

• chorobach przewodu pokarmowego (IBS, IBD, refluks, SIBO, celiakia),

• chorobach autoimmunologicznych,

• chorobach wątroby (np. stłuszczenie), trzustki i nerek,

• PCOS,

• hipercholesterolemii,

• niealkoholowej chorobie stłuszczeniowej wątroby,

• niewydolności serca,

• po incydentach sercowo-naczyniowych.

W pediatrii dietetyk pomaga m.in. w rozszerzaniu diety, alergiach, nietolerancjach, wybiórczości pokarmowej, zaparciach, niedoborach i nadmiernym przyroście masy ciała.

Jakie badania będą potrzebne u dietetyka?

 Aby należycie przygotować się do wizyty u dietetyka, trzeba wykonać badania krwi.

Chodzi przede wszystkim o:

• morfologię,

• lipidogram,

• panel tarczycowy i cukrzycowy.

W zależności od sytuacji klinicznej przydatne mogą być też:

• ferrytyna i żelazo,

• witamina D,

• witamina B12 i kwas foliowy,

• próby wątrobowe,

• parametry nerkowe i elektrolity.

U osób z podejrzeniem celiakii rozważa się badania serologiczne, a przy alergiach – diagnostykę alergologiczną według zaleceń lekarza.

Jak wygląda wizyta u dietetyka?

Wizyta u dietetyka rozpoczyna się od wywiadu i okazania dokumentacji związanej z badaniami. Pacjent opowiada o przebytych chorobach i przyjmowanych lekach. Głównym celem wizyty jest jednak wnikliwe przeanalizowanie nawyków żywieniowych pacjenta. Już podczas pierwszej konsultacji udaje się nakreślić zarys nowej diety. Często ustala się też cele w modelu małych kroków.

Pacjent jest proszony o prowadzenie dzienniczka żywieniowego (także w aplikacji) i omawia plan monitorowania postępów.

Ile kosztuje wizyta u dietetyka?

Rozbieżności cenowe wynikają oczywiście z odmiennej oferty poszczególnych placówek. Ważny jest również rodzaj wizyty. Dla przykładu, ułożenie indywidualnego planu żywieniowego na 7 dni może kosztować od 150 do 300 złotych. Na zaplanowanie jadłospisu na dwa tygodnie trzeba wydać od 200 do 300 zł.

Z kolei kontrolna wizyta dietetyczna kosztuje około 150-200 zł. Za analizę składu ciała trzeba natomiast zapłacić minimum 50 zł. Ceny mogą się różnić regionalnie, zależą też od kwalifikacji specjalisty i zakresu usługi (np. konsultacje stacjonarne vs. teleporady, pakiety z monitoringiem w aplikacji).

Czy da się schudnąć bez dietetyka?

Z pewnością pacjent samodzielnie może nabyć wiedzę odnośnie właściwości dietetycznych wielu produktów spożywczych. Jeśli do tego wykazuje samozaparcie, czyli potrafi wdrożyć ustalony przez siebie plan żywieniowy, to nierzadko uda mu się osiągnąć pewne cele dietetyczne. Bardzo często jednak trudność sprawia brak porady specjalisty, czyli dietetyka.

Zdarza się, że niektóre osoby mają naprawdę skomplikowaną relację z jedzeniem, ich złe nawyki żywieniowe są mocno zakorzenione, dotyczy ich otyłość lub nadwaga oraz nie udaje im się przewidzieć, jak ich ciało zareaguje na daną zmianę diety. Wtedy właśnie pomoc specjalisty od dietetyki będzie jak najbardziej wskazana.

Dietetyk pomoże bezpiecznie zaplanować deficyt energetyczny, dobrać wzorzec żywieniowy (np. elementy diety śródziemnomorskiej lub DASH), zadbać o białko, błonnik i regularność oraz uniknąć zbyt restrykcyjnych, krótkotrwałych diet.

Ile trwa wizyta u dietetyka?

Wizyta wizycie nierówna. Od jej charakteru zależna jest cena, ale także czas trwania. Stąd pierwsza wizyta u dietetyka, gdy sytuacja pacjenta jest dopiero rozpoznawana, trwa najdłużej. Bywa, że kończy się po półtorej godziny.

Wizyta kontrolna natomiast może trwać około 15 minut. Coraz popularniejsze są również krótsze konsultacje online, uzupełnione monitoringiem w aplikacji lub dzienniczkiem żywieniowym.

Kiedy modyfikacja diety może nie być wskazana?

Chociaż interwencje dietetyczne są zazwyczaj bezpieczne, w niektórych przypadkach mogą istnieć przeciwwskazania do zmiany diety. Na przykład, osoby z określonymi schorzeniami metabolicznymi lub rozległymi alergiami pokarmowymi powinny konsultować wszelkie zmiany z lekarzem prowadzącym.

Również dzieci, kobiety w ciąży oraz osoby starsze wymagają szczególnej uwagi przy planowaniu diety. Należy brać pod uwagę możliwe interakcje żywności z lekami (np. grejpfrut, produkty bogate w witaminę K, błonnik ograniczający wchłanianie niektórych preparatów) i unikać bardzo restrykcyjnych diet bez wskazań medycznych.

Możliwe skutki źle dobranej diety

Zmieniony plan żywieniowy może niekiedy prowadzić do niepożądanych skutków, takich jak niedobory mikro- i makroelementów, jeśli nie jest odpowiednio zbilansowany. Dodatkowo, szybka utrata masy ciała z powodu zbyt rygorystycznej diety może wpływać negatywnie na organizm, dlatego wszelkie zmiany w diecie powinny być wprowadzane pod nadzorem wykwalifikowanego specjalisty.

Zbyt restrykcyjne podejście może nasilać trudności w relacji z jedzeniem i zwiększać ryzyko efektu jo-jo; w chorobach przewlekłych nieprawidłowe modyfikacje diety (np. nieuzasadnione ograniczanie potasu, białka czy błonnika) mogą pogorszyć stan zdrowia.

Inne formy wsparcia zdrowych nawyków

Dla osób, które z różnych przyczyn nie mogą poddać się standardowej diecie, dostępne są alternatywne metody, takie jak konsultacje z psychologiem w celu zmiany nawyków żywieniowych albo korzystanie z medytacji i technik relaksacyjnych jako uzupełnienie terapii. Ważne jest, aby każda alternatywa była rozważana z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb i możliwości pacjenta.

Uzupełniająco można korzystać z programów edukacyjnych, warsztatów kulinarnych, grup wsparcia oraz aplikacji do monitorowania diety i aktywności, pamiętając, że nie zastępują one profesjonalnej opieki medycznej.

Jak wybrać dietetyka?

Wybór odpowiedniego dietetyka lub kliniki jest kluczowy dla skuteczności terapii żywieniowej. Warto zwrócić uwagę na kwalifikacje specjalisty, jego doświadczenie oraz opinie innych pacjentów. Czasami korzystne może być zwrócenie się do dietetyka klinicznego, który posiada doświadczenie w pracy z określonymi grupami pacjentów lub schorzeniami.

Znaczenie ma także możliwość zdalnych konsultacji i pracy z narzędziami cyfrowymi, jasne zasady ochrony danych oraz współpraca ze specjalistami innych dziedzin (np. lekarzem, psychologiem, fizjoterapeutą).

FAQ, czyli najczęściej zadawane pytania o dietetykę

• Jak ubrać się do dietetyka?

  Jako że podczas wizyty dietetyk może przeprowadzać pomiar analizatorem składu ciała, podczas którego pacjent musi mieć gołe stopy, to zaleca się niezakładanie rajstop. Ich zdejmowanie byłoby po prostu trudniejsze. Oczywiście jest to tylko rekomendacja, która ma na celu zapewnienie pacjentowi pełnej wygody.

• Czy u dietetyka trzeba się rozbierać?

  Aktualnie nie ma konieczności rozbierania się do bielizny. Można bowiem podczas pomiaru uwzględnić przybliżoną wagę ubrań i odjąć tę wartość od finalnego rezultatu. Konieczne jest natomiast odłożenie wszelkich metalowych elementów. Ich obecność mogłaby wypaczyć wynik pomiaru.

• Jakie pytania zadaje dietetyk?

  Dietetyk podczas pierwszej wizyty zwraca na uwarunkowania zdrowotne pacjenta. Pyta o przewlekłe choroby i przyjmowane leki. Interesuje go również tryb życia pacjenta i jego samopoczucie.

• Czy suplementy diety mogą zastąpić zdrową dietę?

  Suplementy nie zastępują zdrowej diety; ich zadaniem jest jedynie uzupełnienie braków w przypadku niedoborów.

• Kiedy nie powinniśmy zmieniać diety?

  Unikaj zmian dietetycznych bez konsultacji z lekarzem w przypadku poważnych schorzeń metabolicznych lub alergii.

• Czy konsultacja z dietetykiem jest refundowana?

  NFZ nie refunduje standardowych konsultacji dietetycznych, chyba że wchodzą one w skład programu zdrowotnego lub są związane z innymi usługami medycznymi.