Onkologia

Czym zajmuje się onkologia i jakie choroby obejmuje?

Onkologia zajmuje się rozpoznawaniem, leczeniem i profilaktyką chorób nowotworowych, które powstają na skutek nieprawidłowego podziału komórek. Schorzenia te mogą mieć charakter łagodny lub złośliwy, a ich rozwój zależy m.in. od genetyki, trybu życia i czynników środowiskowych.

Onkologia nie ogranicza się jedynie do leczenia. Jej istotnym obszarem jest profilaktyka, w tym edukacja zdrowotna oraz działania mające na celu zmniejszenie ryzyka zachorowania. Do najważniejszych czynników ryzyka należy palenie tytoniu, spożycie alkoholu, nieprawidłowa dieta oraz ekspozycja na promieniowanie UV.

W leczeniu nowotworów uczestniczą różni specjaliści:

• onkolog kliniczny – prowadzi terapię przeciwnowotworową poza interwencjami chirurgicznymi;
• chirurg onkologiczny – wykonuje operacje usunięcia guzów oraz innych zmian nowotworowych;
• radioterapeuta – odpowiada za zaplanowanie i prowadzenie terapii promieniowaniem.

Leczeniu podlegają m.in.: nowotwory piersi, jajników, szyjki macicy, prostaty, jąder, skóry, mózgu, jelita grubego, wątroby, żołądka i przełyku. Lista jest długa i obejmuje zarówno nowotwory lite, jak i układowe.

Kiedy warto udać się do onkologa? Objawy, które mogą sugerować nowotwór

Objawy nowotworów są zróżnicowane i zależą od ich umiejscowienia oraz stopnia zaawansowania.

Do najczęstszych sygnałów, które powinny skłonić do konsultacji onkologicznej, należy:

• zmiana wyglądu znamion lub wycieki z nich,

• pojawienie się narośli, guzów, niepokojących zmian skórnych,

• krwioplucie, krwiomocz, krew w stolcu,

• chrypka, przewlekły kaszel, trudności z połykaniem,

• nagłe krwawienia międzymiesiączkowe lub po menopauzie,

• powiększenie jąder, ich bolesność lub asymetria,

• trudno gojące się rany i owrzodzenia,

• przewlekła gorączka, dreszcze, nocne poty,

• nieuzasadniona utrata masy ciała i zmęczenie,

• zaburzenia neurologiczne – drgawki, senność, bezsenność.

Jak wygląda ścieżka pacjenta po podejrzeniu nowotworu?

Podejrzenie choroby nowotworowej nie oznacza jeszcze rozpoznania raka, jednak wymaga sprawnej diagnostyki. W większości przypadków pierwszym etapem jest konsultacja z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej lub odpowiednim specjalistą, który na podstawie wywiadu i badania fizykalnego zleca dalsze badania obrazowe oraz laboratoryjne.

Jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie nowotworu, pacjent może zostać skierowany do poradni onkologicznej lub objęty szybką ścieżką diagnostyczno-terapeutyczną.

Po wykonaniu niezbędnych badań, w tym biopsji i badania histopatologicznego, lekarze ustalają rozpoznanie oraz stopień zaawansowania choroby. Dopiero na tej podstawie planowane jest odpowiednie leczenie.

Najczęściej ścieżka pacjenta obejmuje:

• konsultację lekarską,

• badania obrazowe i laboratoryjne,

• pobranie materiału do badania histopatologicznego,

• ocenę stopnia zaawansowania nowotworu,

• ustalenie planu leczenia przez zespół specjalistów.

Diagnostyka onkologiczna – jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu raka?

Diagnostyka onkologiczna opiera się na objawach klinicznych, ale najważniejszą rolę odgrywają badania obrazowe i laboratoryjne.

Do najczęściej wykorzystywanych badań należy:

• USG – podstawowe, nieinwazyjne badanie obrazowe;

• tomografia komputerowa (TK) – pozwala na ocenę lokalizacji i rozległości zmian;

• rezonans magnetyczny (MRI) – stosowany w diagnostyce zmian w mózgu, kręgosłupie czy miednicy;

• PET-CT – zaawansowane badanie wykrywające zmiany nowotworowe na poziomie metabolicznym;

• biopsja i badanie histopatologiczne – pozwala jednoznacznie stwierdzić obecność komórek nowotworowych.

Konsylium onkologiczne – dlaczego jest tak ważne?

Współczesne leczenie nowotworów opiera się na pracy interdyscyplinarnego zespołu specjalistów. W wielu przypadkach plan terapii ustalany jest podczas konsylium onkologicznego, w którym uczestniczą lekarze różnych specjalności. Pozwala to dobrać najskuteczniejszą metodę leczenia oraz odpowiednią kolejność poszczególnych etapów terapii.

W skład zespołu mogą wchodzić między innymi:

• onkolog kliniczny,

• chirurg onkolog,

• radioterapeuta,

• radiolog,

• patomorfolog,

• w razie potrzeby także dietetyk, psychoonkolog lub rehabilitant.

Podczas konsylium analizowane są wyniki badań, stan ogólny chorego, choroby współistniejące oraz oczekiwane korzyści i ryzyko poszczególnych metod leczenia.

Co oznacza stopień zaawansowania nowotworu?

Po potwierdzeniu rozpoznania lekarz określa stopień zaawansowania choroby, ponieważ od niego w dużej mierze zależy sposób leczenia oraz rokowanie. Najczęściej wykorzystuje się międzynarodową klasyfikację TNM.

Ocena obejmuje trzy podstawowe elementy:

• T (Tumor) – wielkość oraz miejscowe zaawansowanie guza,

• N (Nodes) – obecność przerzutów do okolicznych węzłów chłonnych,

• M (Metastases) – obecność przerzutów odległych.

Na podstawie tych parametrów określany jest kliniczny stopień zaawansowania choroby, który pomaga dobrać odpowiednią terapię – chirurgiczną, systemową, radioterapię lub leczenie skojarzone.

Jakie zabiegi stosuje się w leczeniu onkologicznym?

Leczenie onkologiczne to proces wieloetapowy i indywidualnie dopasowany do pacjenta. W zależności od rodzaju nowotworu, jego lokalizacji, stopnia zaawansowania oraz ogólnego stanu zdrowia chorego lekarz onkolog podejmuje decyzję o rodzaju terapii oraz kolejnych krokach leczenia. Kluczowe znaczenie mają nie tylko metody farmakologiczne, takie jak chemioterapia czy immunoterapia, ale również zabiegi chirurgiczne, które często stanowią fundament terapii nowotworowej.

Zabiegi onkologiczne mogą mieć różne cele – nie tylko usunięcie nowotworu, ale również poprawę komfortu życia chorego, ograniczenie objawów czy przygotowanie do dalszej terapii (np. radioterapii). Onkolog planuje przebieg leczenia w sposób kompleksowy, a często współpracuje z innymi specjalistami – chirurgiem, radioterapeutą, anestezjologiem, a nawet psychoonkologiem.

Do najczęściej stosowanych metod leczenia zaliczamy:

• zabiegi chirurgiczne – mają na celu usunięcie guza, zmniejszenie jego objętości lub wykonanie operacji wspomagających; mogą być radykalne, oszczędzające, paliatywne lub rekonstrukcyjne;

• radioterapię – wykorzystuje promieniowanie jonizujące do niszczenia komórek nowotworowych; może być stosowana samodzielnie lub jako uzupełnienie innych metod;

• chemioterapię oraz inne metody farmakoterapii – w tym leczenie celowane, hormonalne lub immunologiczne – które działają ogólnoustrojowo, niszcząc komórki nowotworowe w całym organizmie; ich przebieg i dawkowanie są precyzyjnie zaplanowane;

• zabiegi wspomagające – polegają m.in. na zakładaniu portów naczyniowych, usuwaniu zmian resztkowych lub łagodzeniu skutków terapii.

Skuteczność leczenia nowotworów zależy nie tylko od jakości samych procedur, ale też od precyzyjnego zaplanowania ich kolejności i wzajemnego oddziaływania. Każdy zabieg chirurgiczny lub interwencja medyczna musi być osadzona w kontekście całego procesu terapeutycznego – tylko wtedy przynosi oczekiwane efekty.

Operacyjne usuwanie guzów – na czym polega?

Onkologiczne leczenie operacyjne może przybierać różne formy – od drobnych, miejscowych zabiegów diagnostycznych, przez procedury oszczędzające narządy, aż po radykalne usunięcia całych struktur anatomicznych. Istnieją również operacje łagodzące objawy i poprawiające komfort życia pacjenta.

Współczesna onkologia wyróżnia kilka głównych rodzajów operacji.

Operacje diagnostyczne i zapobiegawcze

Zabiegi tego typu mają na celu potwierdzenie diagnozy lub zapobieganie rozwojowi nowotworu poprzez usunięcie tkanek zagrożonych przemianą nowotworową. Klasycznym przykładem operacji zapobiegawczej jest usunięcie tarczycy u nosicieli genu RET odpowiedzialnego za rozwój raka rdzeniastego tarczycy. Innym przykładem może być wycięcie jelita grubego w przypadku rodzinnej polipowatości czy usunięcie znamienia w celu niedopuszczenia do jego przemiany w czerniaka.

Operacje diagnostyczne, np. biopsje chirurgiczne, mogą być przeprowadzone w sposób umożliwiający jednoczesne leczenie – jeśli po analizie histopatologicznej okazuje się, że usunięta zmiana miała charakter przedrakowy lub przedinwazyjny.

Operacje oszczędzające

To zabiegi, których celem jest skuteczne usunięcie zmiany nowotworowej przy jednoczesnym zachowaniu jak największej ilości zdrowej tkanki. Operacje te pozwalają na zachowanie funkcji narządu i często są częścią leczenia skojarzonego – uzupełnianego radioterapią lub leczeniem farmakologicznym. Przykładem może być resekcja odbytnicy z zachowaniem zwieraczy, operacje zachowujące narząd rodny w leczeniu wczesnych postaci raka szyjki macicy, a także leczenie nowotworów piersi, w których możliwe jest pozostawienie gruczołu i uniknięcie mastektomii. Jedną z takich procedur jest operacja węzła wartowniczego, dzięki której możliwe jest uniknięcie całkowitego usunięcia węzłów chłonnych pachy.

Operacje radykalne

Zabiegi radykalne polegają na całkowitym usunięciu narządu objętego nowotworem wraz z marginesem zdrowych tkanek oraz układem chłonnym, jeśli jest to konieczne. Tego rodzaju operacje są nadal powszechnie stosowane, szczególnie w przypadkach nowotworów zaawansowanych. Klasycznym przykładem jest mastektomia według Halsteda – obejmująca usunięcie gruczołu piersiowego, skóry, mięśni piersiowych oraz pachowych węzłów chłonnych. Radykalne leczenie chirurgiczne obejmuje również zabiegi takie jak amputacja odbytnicy, całkowite usunięcie żołądka, resekcja języka, krtani czy dna jamy ustnej wraz z węzłami chłonnymi.

Leczenie łagodzące (paliatywne)

Operacje paliatywne są przeprowadzane w sytuacjach, gdy leczenie radykalne nie jest możliwe – np. z powodu rozsiewu choroby nowotworowej – ale możliwe jest złagodzenie objawów i poprawa jakości życia chorego. Zabiegi te obejmują m.in. usunięcie owrzodziałych, krwawiących guzów, zespolenie patologicznie złamanej kości, usunięcie guza ośrodkowego układu nerwowego dającego objawy uciskowe czy założenie przetoki jelitowej w przypadku niedrożności przewodu pokarmowego. Ich celem jest zniesienie bólu, zahamowanie przykrych objawów, ułatwienie odżywiania oraz poprawa codziennego funkcjonowania pacjenta.

Zabiegi odtwórcze i rekonstrukcyjne

Zabiegi rekonstrukcyjne przeprowadza się po leczeniu chirurgicznym w celu przywrócenia estetyki i funkcji operowanej okolicy. Najczęściej wykonywane są po zabiegach radykalnych – np. po mastektomii – ale także w ramach leczenia oszczędzającego. Rekonstrukcja może być przeprowadzona z użyciem tkanek własnych chorego, materiałów syntetycznych lub metod mieszanych.

W ostatnich latach chirurgia odtwórcza korzysta z technik mikrochirurgii naczyniowej – co umożliwia bardzo precyzyjne przeszczepianie płatów skórno-mięśniowych i uzyskanie dobrych efektów kosmetycznych. W niektórych przypadkach stosuje się tzw. ekspandery tkanek – czyli specjalne zbiorniki z tworzywa sztucznego, które są stopniowo wypełniane płynem, aby rozciągnąć skórę i przygotować ją do rekonstrukcji.

Operacje wspomagające

Do tej kategorii zaliczamy zabiegi, które nie mają na celu bezpośredniego leczenia guza, lecz wspierają cały proces terapii. Przykładem jest usunięcie jajników w hormonoterapii ablacyjnej czy założenie prowadnic do podania wysokich dawek promieniowania w miejsce po usuniętym guzie.

Operacje wspomagające mogą również obejmować procedury umożliwiające stosowanie nowoczesnych technik, takich jak laserowe niszczenie mikroognisk raka piersi czy skóry, zakładanie cewników naczyniowych do chemioterapii lub wykonywanie zabiegów endoskopowych w przewodzie pokarmowym. Współczesna chirurgia onkologiczna korzysta również z innowacyjnych metod, takich jak śródoperacyjna radioterapia, krioterapia czy termoablacja. W wybranych ośrodkach stosowane są także roboty chirurgiczne, których precyzja i powtarzalność ruchów przewyższają możliwości manualne człowieka.

Zabiegi wspomagające chemioterapię i radioterapię

Leczenie onkologiczne to skomplikowany proces, w którym skuteczność terapii zależy nie tylko od zastosowanych metod, ale również od ich sekwencji, dokładności i wzajemnego uzupełniania się. Dlatego ogromne znaczenie mają zabiegi wspomagające, które umożliwiają bezpieczne i efektywne przeprowadzenie zaplanowanej chemioterapii lub radioterapii.

Przykłady zabiegów wspomagających:

• 

  zakładanie cewników centralnych i portów naczyniowych – ułatwiają podawanie leków cytostatycznych, szczególnie w długotrwałej chemioterapii;

• usuwanie pozostałości guza po leczeniu systemowym – w celu zapobiegania nawrotom choroby;

• zakładanie przetok odżywczych – przy niedrożności przewodu pokarmowego;

• stabilizacja złamań patologicznych – przy przerzutach do kości;

• cementoplastyka kręgów – w celu złagodzenia bólu przy zmianach osteolitycznych;

• zabiegi laserowe lub endoskopowe – w przypadkach guzów przewodu pokarmowego.

Brak odpowiedniego przygotowania chorego do leczenia może skutkować koniecznością przerwania terapii. Dlatego tak istotna jest wstępna ocena stanu pacjenta oraz profilaktyczne działania zapobiegające powikłaniom – jak np. leczenie żywieniowe, zabezpieczenie przeciw infekcjom czy farmakologiczne przeciwdziałanie nudnościom i wymiotom.

Profilaktyka i badania przesiewowe – jak zmniejszyć ryzyko zachorowania?

Wiele nowotworów można wykryć na bardzo wczesnym etapie dzięki badaniom przesiewowym. Wczesne rozpoznanie zwiększa szanse na całkowite wyleczenie i często pozwala zastosować mniej inwazyjne metody leczenia.

Do najważniejszych badań profilaktycznych należą:

• mammografia,

• cytologia i test HPV,

• kolonoskopia,

• badania dermatologiczne znamion,

• niskodawkowa tomografia komputerowa płuc u osób z grup wysokiego ryzyka,

• regularne badania prostaty u mężczyzn zgodnie z zaleceniami lekarza.

Równie istotne znaczenie ma zdrowy styl życia – niepalenie tytoniu, utrzymywanie prawidłowej masy ciała, aktywność fizyczna, ograniczenie alkoholu oraz ochrona skóry przed nadmiernym promieniowaniem UV.

Jakie działania niepożądane może powodować leczenie onkologiczne?

Każda metoda leczenia przeciwnowotworowego może wiązać się z występowaniem działań niepożądanych. Ich rodzaj zależy od zastosowanej terapii, dawki leczenia oraz indywidualnej reakcji organizmu.

Najczęściej obserwowane działania niepożądane to:

• nudności i wymioty,

• osłabienie oraz przewlekłe zmęczenie,

• spadek liczby krwinek i większa podatność na zakażenia,

• wypadanie włosów (w wybranych schematach leczenia),

• uszkodzenie skóry podczas radioterapii,

• neuropatia obwodowa,

• zaburzenia apetytu i utrata masy ciała.

Obecnie wiele z tych objawów można skutecznie ograniczać dzięki leczeniu wspomagającemu oraz odpowiedniemu monitorowaniu pacjenta.

Jak umówić się na konsultację onkologiczną?

Jeśli potrzebujesz porady onkologa lub szukasz miejsca, w którym wykonasz badania bądź zabieg, skorzystaj z portalu kliniki.pl. Dzięki naszej wyszukiwarce szybko znajdziesz sprawdzone placówki i doświadczonych specjalistów w Twojej okolicy – z możliwością wygodnego umówienia wizyty online lub telefonicznie.

FAQ - najczęstsze pytania na temat onkologii

• Czy do onkologa potrzebne jest skierowanie?

  W ramach NFZ skierowanie jest zazwyczaj wymagane, z wyjątkiem niektórych poradni. W prywatnych placówkach najczęściej można umówić wizytę bez skierowania.

• Czy każdy nowotwór wymaga operacji?

  Nie. W zależności od rodzaju i stopnia zaawansowania nowotworu leczenie może opierać się na chirurgii, radioterapii, chemioterapii, immunoterapii, terapii celowanej lub ich połączeniu.

• Czy biopsja może rozsiewać komórki nowotworowe?

  Nie. Ryzyko rozsiewu nowotworu podczas prawidłowo wykonanej biopsji jest bardzo małe, a korzyści diagnostyczne zdecydowanie przewyższają potencjalne ryzyko.

• Jak długo trwa diagnostyka onkologiczna?

  Czas zależy od rodzaju nowotworu oraz liczby koniecznych badań. W ramach szybkiej ścieżki onkologicznej diagnostyka prowadzona jest według określonych terminów.

• Czy leczenie nowotworów jest refundowane przez NFZ?

  Tak. Większość standardowych metod diagnostyki i leczenia onkologicznego jest finansowana przez NFZ.

• Czy po zakończeniu leczenia konieczne są wizyty kontrolne?

  Tak. Regularne kontrole umożliwiają ocenę skuteczności leczenia, wykrycie ewentualnego nawrotu choroby oraz monitorowanie późnych działań niepożądanych terapii.

• Czy nowotworom można zapobiegać?

  Nie wszystkim, jednak zdrowy styl życia, szczepienia (np. przeciw HPV), unikanie palenia tytoniu oraz udział w badaniach przesiewowych znacząco zmniejszają ryzyko zachorowania i zwiększają szanse na wczesne wykrycie choroby.