Kompresjoterapia w leczeniu żylaków kończyn dolnych

Żylaki nóg są jednym z objawów zaburzonego przepływu krwi w żyłach kończyn dolnych, co może być wynikiem m.in. osłabienia ścian naczyń żylnych, wadliwej pracy zastawek żylnych lub ich uszkodzenia. W wyniku tzw. refluksu żylnego naczynia żylne poszerzają się i przybierają charakterystyczny, kręty wygląd.

Pacjenci z żylakami kończyn dolnych mogą leczyć je wieloma różnymi metodami, począwszy od technik małoinwazyjnych, a skończywszy na operacyjnym usunięciu chorobowo zmienionych żył. Dostępne jest leczenie farmakologiczne za pomocą leków flebotropowych, leczenie chirurgiczne z zastosowaniem mniej lub bardziej inwazyjnych metod, a także leczenie uciskowe, czyli kompresjoterapia.

Kompresjoterapia żylaków - na czym polega?

Kompresjoterapia, inaczej leczenie uciskowe, jest skuteczną i nieinwazyjną formą leczenia schorzeń układu żylnego. Polega na wytworzeniu odpowiedniego ucisku na kończynę za pomocą specjalistycznych wyrobów uciskowych (pończochy, podkolanówki, rajstopy), dzięki którym przywrócona jest fizjologiczna rola tzw. pompy mięśniowej nóg.

Pompa mięśniowa nóg jest jednym z podstawowych mechanizmów odpowiedzialnych za prawidłowy przepływ krwi żylnej z kończyn „ku górze”, czyli w kierunku serca. U chorych z niewydolnym układem żylnym krew nie jest skutecznie odprowadzana, przez co dochodzi do jej zastoju, poszerzenia ścian naczyń krwionośnych i w efekcie do powstania szpecących żylaków.

Rodzaje wyrobów uciskowych

W praktyce stosuje się różne formy kompresji, dopasowane do potrzeb pacjenta. Do wyrobów elastycznych należą pończochy, podkolanówki i rajstopy o określonej klasie ucisku. Opaski i bandaże krótkorozciągliwe lub systemy wielowarstwowe pozwalają indywidualnie kształtować stopień ucisku, zwłaszcza przy obrzękach i owrzodzeniach żylnych.

Dostępne są też regulowane wyroby na rzepy (ułatwiające samodzielne zakładanie) oraz przerywana kompresja pneumatyczna (urządzenia pneumatyczne stosowane zwykle jako uzupełnienie lub gdy standardowe wyroby nie są tolerowane).

W niektórych sytuacjach leczenia ran wykorzystuje się także opatrunki uciskowe typu Unna. W lipo- i obrzęku limfatycznym częściej dobiera się wyroby płaskodziane, wykonywane na miarę.

Warto zaznaczyć, że kompresjoterapia może być stosowana zarówno jako samodzielna metoda leczenia, jak i część złożonego planu terapeutycznego. Może wspierać efekty leczenia farmakologicznego oraz chirurgicznego.

Jej rola różni się w zależności od celu terapii: skutecznie łagodzi objawy (uczucie ciężkości, ból, obrzęki) i zmniejsza ryzyko powikłań u chorych z niewydolnością żylną. U pacjentów z owrzodzeniami żylnymi wysoka, prawidłowo dobrana kompresja wspiera gojenie ran, zwłaszcza jako element całościowego leczenia miejscowego.

Należy jednak pamiętać, że kompresja nie usuwa przyczyny refluksu i nie likwiduje trwale żylaków; w tym celu stosuje się metody zabiegowe (np. ablacje wewnątrznaczyniowe, skleroterapię, miniflebektomię), a kompresjoterapia bywa leczeniem uzupełniającym lub pomostowym oraz standardem po zabiegach.

Działanie kompresji na krążenie żylne

Zastosowanie ucisku zmusza pompę mięśniową do efektywnej pracy, dzięki czemu pobudzany jest właściwy przepływ krwi oraz limfy, której zastój prowadzi do wystąpienia obrzęków. Wywierany ucisk jest różny w zależności od części kończyny – najsilniejszy jest w okolicy kostek, gdzie gromadzi się najwięcej krwi. Ucisk stopniowo zmniejsza się na długości kończyny.

Efektem zastosowania kompresjoterapii w leczeniu żylaków jest zmniejszenie średnicy żył i redukcja refluksu, co usprawnia przepływ żylny. Dodatkowo obserwuje się korzystne zmiany w zakresie mikrokrążenia – zmniejsza się przepuszczalność naczyń krwionośnych i zwiększa się reabsorpcja płynu tkankowego, co znacząco redukuje obrzęki.

Efekty kliniczne

Badania pokazują, że odpowiednio dobrany ucisk nie tylko wspomaga przepływ krwi, ale także może łagodzić objawy takie jak uczucie ciężkości nóg i ból. W połączeniu z aktywnością fizyczną, terapia uciskowa przyczynia się do poprawy jakości życia pacjentów.

Wskazania i klasy ucisku w żylakach

Terapia uciskowa może być stosowana na każdym etapie zaawansowania niewydolności żylnej. Ziaja i współpracownicy wykazali jednak, że im bardziej zaawansowana choroba, tym częściej metoda ta jest stosowana i akceptowana przez chorych.

Pacjenci mają dziś do dyspozycji wyroby uciskowe o różnych klasach w zależności od zastosowanego ucisku. Klasa I charakteryzuje się najsłabszym uciskiem, w zakresie 18–21 mmHg, podczas gdy klasa IV to już ucisk bardzo mocny – minimum 49 mmHg.

Klasy ucisku i dobór wyrobów

Ważne jest, aby wyroby uciskowe były dopasowane do indywidualnych potrzeb pacjenta, co często wymaga konsultacji z lekarzem specjalistą lub fizjoterapeutą. Regularne noszenie wyrobów uciskowych może mieć znaczenie prewencyjne, pomagając zapobiegać rozwojowi nowych żylaków.

Najczęstsze trudności i akceptacja leczenia

Kompresjoterapia, choć bardzo skuteczna, często jest leczeniem nieakceptowalnym przez chorych ze względu na trudności w zakładaniu wyrobów uciskowych, względy estetyczne czy też dyskomfort związany z poceniem się lub świądem.

Warto jednak rozważyć taką metodę leczenia i pamiętać, że leczenie żylaków nóg to nie tylko pozbycie się istotnego defektu kosmetycznego, ale i wyeliminowanie poważnego problemu zdrowotnego.

Przeciwwskazania, bezpieczeństwo i powikłania

Równocześnie zbyt silny lub nieprawidłowo rozłożony ucisk może pogorszyć ukrwienie stopy lub wywołać dolegliwości. Objawy alarmowe, które wymagają zdjęcia wyrobu i kontaktu z personelem medycznym, to m.in.: narastający ból, drętwienie, mrowienie, zblednięcie lub zasinienie palców, wyraźny chłód stopy, powstanie pęcherzy lub ran pod wyrobem.

Przeciwwskazania do kompresjoterapii

Przeciwwskazania do kompresjoterapii obejmują przede wszystkim sytuacje, w których ucisk może nasilić niedokrwienie tkanek lub zaburzyć krążenie.

Do najważniejszych przeciwskazań należą:

• Znaczne niedokrwienie kończyn dolnych (ciężka choroba tętnic obwodowych) – przed wdrożeniem kompresji konieczna jest ocena ukrwienia kończyn przez lekarza.
• Niewyrównana, zaawansowana niewydolność serca (np. nasilenie objawów, obrzęk płuc) – o zastosowaniu decyduje lekarz.
• Ostre, nieleczone zakażenia skóry i tkanek miękkich kończyny (np. rozległa cellulitis, ropowica) oraz świeże rany, które nie pozwalają na bezpieczny ucisk.
• Ciężkie zaburzenia czucia lub neuropatia, które uniemożliwiają wczesne wykrycie powikłań ucisku.
• Alergia kontaktowa na składniki wyrobu (np. silikon w mankietach) – wymaga doboru alternatywnego materiału.

W wielu innych sytuacjach (np. łagodniejsze postacie choroby tętnic obwodowych, deformacje kończyn) możliwe jest stosowanie niższych klas ucisku lub wyrobów modyfikowanych, ale zawsze po ocenie specjalistycznej.

Działania niepożądane i reakcje skórne

Możliwe działania niepożądane i reakcje skórne podczas noszenia wyrobów uciskowych to m.in. podrażnienie skóry, świąd, suchość i złuszczanie naskórka, otarcia w okolicy kostek lub grzbietu stopy, odciski, wyprysk kontaktowy (także na paskach silikonowych), nadmierna potliwość i maceracja skóry.

Przy złym dopasowaniu – ból, drętwienie, zasinienie palców lub powstawanie pęcherzy. Ryzyko rośnie, gdy wyrób jest za ciasny, zwija się w „wałek” lub ma fałdy. Odpowiedni dobór rozmiaru, unikanie rolowania krawędzi oraz właściwa pielęgnacja skóry znacząco ograniczają te problemy.

Jak stosować pończochy uciskowe i dbać o skórę?

Pielęgnacja skóry i monitorowanie podczas kompresjoterapii:

• Jak zakładać i nosić: zazwyczaj zakładaj rano, przed wstaniem z łóżka, noś w ciągu dnia i zdejmuj na noc (chyba że lekarz zaleci inaczej). Unikaj zagnieceń i rolowania materiału; nie podwijaj wyrobu.
• Kontrola skóry: codziennie oglądaj skórę stóp i podudzi (szczególnie okolice kostek, pięt i palców). W przypadku bólu, drętwienia, wyraźnego ochłodzenia stopy, zblednięcia lub zasinienia – zdejmij wyrób i skontaktuj się z personelem medycznym.
• Higiena i nawilżanie: myj i dokładnie osuszaj skórę, zwłaszcza przestrzenie międzypalcowe. Stosuj emolienty wieczorem, po zdjęciu wyrobu; nie nakładaj tłustych kremów tuż przed założeniem, by nie osłabić włókien elastycznych.
• Profilaktyka zakażeń skóry: lecz pęknięcia, grzybicę stóp i paznokci; utrzymuj paznokcie krótko przycięte. W razie zmian sączących zastosuj opatrunek zgodnie z zaleceniami lekarza.
• Konserwacja wyrobów: pierz zgodnie z zaleceniami producenta, unikaj wybielaczy i płynów zmiękczających. Wymieniaj wyroby regularnie (zwykle co 3–6 miesięcy), ponieważ z czasem tracą właściwości uciskowe.
• Dobór i pomiary: rozmiar dobieraj na podstawie pomiarów obwodów wykonanych rano. W przypadku istotnej zmiany masy ciała lub obrzęku – ponowny dobór. U osób z cukrzycą lub chorobą tętnic obwodowych wskazana jest wcześniejsza ocena ukrwienia kończyn.
• Wsparcie w zakładaniu: rozważ użycie rękawiczek z gumową powłoką lub przyrządów do zakładania. Można nosić cienką skarpetę pod wyrób, aby zmniejszyć tarcie i podrażnienia.
• Styl życia: łącz kompresję z regularnym ruchem (spacery, ćwiczenia łydek), odpoczynkiem z uniesionymi nogami oraz modyfikacją czynników ryzyka (redukcja masy ciała, unikanie długotrwałego stania lub siedzenia bez ruchu).

Jeżeli dolegliwości nie ustępują mimo prawidłowo dobranego wyrobu lub pojawiają się nowe objawy (np. szybko narastający obrzęk jednej nogi, ból łydki, owrzodzenie), skontaktuj się z lekarzem w celu weryfikacji rozpoznania i planu leczenia.