Płukanie zatok przynosowych metodą Proetza

Zatoki przynosowe (zwane również obocznymi nosa) to położone wewnątrz kości czaszki przestrzenie wypełnione powietrzem, połączone wąskimi ujściami z jamą nosa. Zatoki wyścieła błona śluzowa pokryta rzęskami i gruczołami śluzowymi, które produkują wydzielinę, odpowiedzialną za utrzymanie wilgotności w przewodach nosowych oraz za oczyszczanie i ochronę przed zanieczyszczeniami biologicznymi i fizykochemicznymi. Wahadłowy ruch rzęsek powoduje usuwanie wydzieliny z zatok na zewnątrz poprzez wąskie ujścia znajdujące się w jamach nosa. Ich drugą funkcją jest ogrzewanie i nawilżanie powietrza wpływającego do górnych dróg oddechowych.

Przyczyny i leczenie zapalenia zatok

Zapalenie zatok przynosowych, połączone z obrzękiem błony śluzowej nosa, powstaje przeważnie w wyniku infekcji wirusowej (najczęściej rinowirusy), a jego efektem jest zaburzenie transportu śluzowo-rzęskowego i niedrożność połączenia zatok z jamą nosową. Zbierająca się wydzielina zalega w zatokach, dodatkowo gęstniejąc i zasychając, staje się idealnym środowiskiem do rozwoju i namnażania bakterii wywołujących stan zapalny, gorączkę i uszkodzenie śluzówki zatok. W praktyce medycznej rozróżnia się trzy rodzaje tej choroby:

• ostre zapalenie zatok – infekcja zaczyna się nagle i trwa do 3 tygodni, przy prawidłowym skutecznym leczeniu nie pozostawia następstw.
• ostre zapalenie nawracające – trwa od 3 tygodni do 3 miesięcy.
• przewlekłe zapalenie zatok – trwa dłużej niż 3 miesiące.

Leczenie ostrych stanów zapalnych zatok prowadzone jest zwykle dwutorowo: poprzez antybiotykoterapię (amoksycylina, cefuroksym) mającą na celu zwalczenie bakterii oraz leczenie objawowe, którego zadaniem jest likwidacja stanu zapalnego, usunięcie zalegających wydzielin i złagodzenie objawów bólowych.

Metoda Proetza – płukanie zatok

Jedną z popularnych metod leczenia objawowego jest płukanie zatok roztworem soli fizjologicznej o stężeniu 0,9%, od nazwiska wynalazcy zwane metodą Proetza. Procedura ta, znana również jako metoda "kukułki", polega na wprowadzeniu płynu do jednej dziurki nosa i jednoczesnym odsysaniu go z drugiej, co umożliwia skuteczne usunięcie zalegającej wydzieliny z zatok przynosowych.

Przebieg zabiegu

Jest to zabieg na tyle nieinwazyjny, że nie wymaga stosowania żadnego znieczulenia. W fazie przygotowawczej do nosa osoby leczonej zakłada się na kilka minut niewielkie waciki nasączone płynem, który "otwiera" zablokowane ujścia zatok przynosowych. Po ich wyjęciu pacjent kładzie się wygodnie na plecach z lekko odgiętą głową. Siedzący z tyłu lekarz wlewa następnie choremu stopniowo niewielką ilość wcześniej przygotowanego fizjologicznego roztworu soli do przewodu nosowego po jednej stronie i jednocześnie odsysa go za pomocą ssaka przez drugie nozdrze.

Płyn przepływając przez całą jamę nosa ułatwia usuwanie zalegającej wydzieliny wraz z patogenami wywołującymi stan zapalny. Możliwe jest również podawanie tą drogą leków takich jak antybiotyk, lek przeciwgrzybiczy czy mukolityczny (rozrzedzający wydzielinę).

Jedyne zadanie osoby leczonej w trakcie trwania zabiegu polega na ciągłym, głośnym wypowiadaniu słów powodujących napinanie się podniebienia miękkiego (np. coca-cola, kuku, itp), przez co na chwilę dochodzi do oddzielenia jamy nosa od gardła, dzięki czemu leku się nie połyka, a płukanie zatok staje się efektywne.

Prawidłowo przeprowadzony zabieg jest bezbolesny i może być powtarzany wielokrotnie. Postępowanie to pozwala skrócić czas trwania choroby, znacznie łagodzi i redukuje dolegliwości towarzyszące chorobie oraz zmniejsza ryzyko powikłań.

Wskazania i przeciwwskazania

Wskazania do płukania zatok metodą Proetza:

• ostre i przewlekłe zapalenie zatok przynosowych;
• alergiczny nieżyt nosa;
• przewlekły katar;
• zapalenie migdałków gardłowych (adenoiditis);
• obecność polipów nosa;
• przygotowanie do zabiegów chirurgicznych w obrębie nosa i zatok.

Przeciwwskazania do zabiegu:

• ciężkie skrzywienie przegrody nosowej uniemożliwiające prawidłowe przeprowadzenie zabiegu;
• ostre infekcje dróg oddechowych z wysoką gorączką;
• krwawienia z nosa (epistaksja);
• choroby neurologiczne utrudniające współpracę pacjenta;
• uczulenie na stosowane preparaty do płukania.

Efekty leczenia i skuteczność metody

Badania kliniczne wykazały, że metoda Proetza jest skuteczna w leczeniu zapalenia zatok, szczególnie u dzieci. W jednym z badań przeprowadzonych na grupie 30 dzieci z zapaleniem zatok stwierdzono znaczną poprawę przepływu powietrza przez nos oraz zmniejszenie objawów zatkania nosa po zastosowaniu tej metody.

Według zaleceń klinicznych, płukanie zatok może być stosowane jako uzupełnienie farmakoterapii w leczeniu ostrego i przewlekłego zapalenia zatok, jednak nie powinno zastępować leczenia przyczynowego w przypadkach cięższych lub opornych. Metoda Proetza znajduje zastosowanie zwłaszcza tam, gdzie klasyczne leczenie farmakologiczne nie przynosi efektów lub jest niewskazane.

Skuteczność tej metody potwierdzają również obserwacje kliniczne u dorosłych, choć większość dostępnych badań dotyczy populacji pediatrycznej. Brakuje jednak długoterminowych danych dotyczących nawrotów objawów po zakończeniu serii zabiegów.

Informacje praktyczne dla pacjentów

Zabieg trwa zazwyczaj od 10 do 15 minut i nie wymaga specjalnego przygotowania ze strony pacjenta. Po zabiegu zaleca się pozostanie w pomieszczeniu przez około 15 minut oraz unikanie wychodzenia na zimne powietrze przez co najmniej godzinę.

Liczba zabiegów zależy od nasilenia objawów oraz reakcji pacjenta na leczenie:

• W przypadku ostrego zapalenia zatok – zwykle wystarczają 1–3 zabiegi.
• W przewlekłych stanach zapalnych zaleca się wykonanie serii 5–10 zabiegów, przeprowadzanych co 2–3 dni.
• Ostateczna decyzja co do częstotliwości i liczby płukań powinna być podjęta przez lekarza prowadzącego, na podstawie obrazu klinicznego.