Światowy Dzień Walki z Rakiem – co warto wiedzieć o nowotworach

Chyba każdy z nas ma w bliższej lub dalszej rodzinie kogoś, kto zmagał bądź zmaga się z rakiem. Nic dziwnego: nowotwory to dziś bardzo powszechna grupa chorób, diagnozowanych każdego roku u ponad stu tysięcy osób.

Według nowszych danych Krajowego Rejestru Nowotworów liczba nowych zachorowań w Polsce przekracza obecnie 170 tysięcy rocznie.

Według danych, zamieszczonych na stronie Krajowego Rejestru Nowotworów, liczba zachorowań na nowotwory złośliwe w naszym kraju wzrosła ponad dwukrotnie w ciągu zaledwie trzydziestu lat. Trend ten utrzymuje się również w ostatniej dekadzie, głównie z powodu starzenia się populacji.

Nowotwory – definicja, rodzaje i mechanizm powstawania

Nowotwory to grupa schorzeń, które – najprościej rzecz ujmując – polegają na nieprawidłowym, niekontrolowanym podziale i różnicowaniu komórek organizmu, które nie spełniają odpowiednich dla nich funkcji, zaburzając równowagę ustroju. Dzielą się na łagodne, złośliwe i miejscowo złośliwe.

Nowotwory łagodne rozrastają się, przesuwając otaczające je tkanki, ale nie uszkadzając ich, podczas gdy nowotwory złośliwe (obejmujące około 100 chorób, ujętych w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych) mogą naciekać i niszczyć sąsiadujące tkanki, mogą także dawać przerzuty do odległych narządów.

W aktualnej klasyfikacji ICD-11 pojęcie nowotworów zostało doprecyzowane, jednak podstawowy podział kliniczny pozostaje niezmienny. Nowotwory miejscowo złośliwe także mogą naciekać i uszkadzać okoliczne tkanki, a po usunięciu mogą dawać wznowy.

Objawy nowotworów i czujność onkologiczna

W praktyce klinicznej duże znaczenie ma „czujność onkologiczna”, czyli zwracanie uwagi na objawy, które mogą utrzymywać się przez dłuższy czas i nie mają oczywistej przyczyny.

Najczęstsze objawy wymagające czujności onkologicznej:

• objawy utrzymujące się tygodniami
• niewyjaśniona utrata masy ciała
• krwawienia o niejasnej przyczynie
• przewlekły kaszel
• zmiany skórne, które się powiększają

Ważną rolę odgrywają badania przesiewowe oraz diagnostyka przy nowych, niepokojących objawach. Wiele chorób nowotworowych na wczesnym etapie może nie dawać wyraźnych dolegliwości, więc kluczowe jest szybkie reagowanie i konsultacja lekarska.

Zachorowania i zgony na nowotwory w Polsce i na świecie

Według informacji, zamieszczonych na portalu zdrowegeny.pl, na nowotwory każdego roku umiera w naszym kraju niemal sto tysięcy osób – to jedna czwarta wszystkich zgonów w Polsce. Najnowsze dane GUS i Krajowego Rejestru Nowotworów wskazują, że liczba ta nadal oscyluje wokół 100–110 tysięcy zgonów rocznie.

Dodatkowo, jak wskazują prognozy, liczba zachorowań i zgonów, spowodowanych nowotworami, będzie rosnąć, a w niedalekiej przyszłości może stać się pierwszą przyczyną zgonów wśród osób po 65. roku życia. Już dziś nowotwory złośliwe są główną przyczyną przedwczesnej umieralności, zwłaszcza wśród kobiet.

W nowszych opracowaniach potwierdzono, że nowotwory odpowiadają za największą liczbę utraconych lat życia w populacji kobiet. Według „World Cancer Report 2020” globalna liczba nowych zachorowań przekroczyła 19 mln rocznie, a dalszy wzrost jest prognozowany.

W 2022 roku do Krajowego Rejestru Nowotworów w Polsce zgłoszono około 181 tysięcy nowych zachorowań oraz około 96 tysięcy zgonów z powodu nowotworów. W ujęciu globalnym szacuje się blisko 20 mln nowych przypadków nowotworów w 2022 roku.

Najczęściej występującym nowotworem wśród mężczyzn jest rak płuc, stanowiący niemal 1/5 wszystkich zachorowań i 1/3 zgonów na nowotwory w tej grupie. Choć zachorowalność na raka płuca u mężczyzn stopniowo maleje, nadal pozostaje on główną przyczyną zgonów nowotworowych.

Panowie często chorują także na nowotwory gruczołu krokowego (13%) oraz raka jelita grubego (12%). Kobiety najczęściej chorują na raka piersi, który stanowi około 1/5 wszystkich zachorowań nowotworowych w tej grupie. Rak piersi pozostaje obecnie najczęściej diagnozowanym nowotworem u kobiet zarówno w Polsce, jak i na świecie.

Profilaktyka nowotworów i badania przesiewowe

Jak twierdzą specjaliści, nawet 90% wszystkich zachorowań na raka ma podłoże środowiskowe, a nie genetyczne, a aż 30% przypadków może mieć związek z nieprawidłową dietą, nawykami i stylem życia. Współczesne analizy wskazują, że udział czynników środowiskowych może sięgać nawet 40%.

Najważniejsze elementy profilaktyki nowotworowej:

• niepalenie tytoniu
• utrzymanie prawidłowej masy ciała
• regularna aktywność fizyczna
• zdrowa i zbilansowana dieta
• ograniczenie spożycia alkoholu
• unikanie nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV
• udział w badaniach przesiewowych

Oznacza to, że mamy realny wpływ na zmniejszenie ryzyka zachorowania. Informacje na temat zachowań obniżających ryzyko rozwoju nowotworów zawiera Europejski Kodeks Walki z Rakiem.

Europejski Kodeks Walki z Rakiem w praktyce

Kodeks podkreśla m.in. znaczenie niepalenia tytoniu, utrzymania prawidłowej masy ciała, aktywności fizycznej, zdrowej diety, ograniczenia alkoholu, unikania nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV oraz dbania o bezpieczeństwo w pracy i w domu (np. ekspozycja na czynniki rakotwórcze, w tym radon).

Na liście znajdują się także zalecenia dotyczące szczepień, w tym przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B oraz HPV, które znacząco zmniejszają ryzyko raka szyjki macicy i innych nowotworów zależnych od tego wirusa.

W Polsce coraz większy nacisk kładzie się na dostępność badań przesiewowych. Od 1 listopada 2023 r. profilaktyczna mammografia finansowana przez NFZ jest dostępna dla kobiet w wieku 45–74 lata co 2 lata i nie wymaga skierowania. Istotne są również programy badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy oraz raka jelita grubego.

Nowoczesna diagnostyka i leczenie nowotworów

Nowotwory wciąż stanowią duże wyzwanie dla współczesnej medycyny. Nowoczesne metody diagnostyczne, takie jak badania patomorfologiczne, biochemiczne czy pozytronowa tomografia emisyjna, umożliwiają coraz wcześniejsze wykrywanie choroby.

Coraz doskonalsze techniki leczenia, w tym terapie celowane, immunoterapia, nóż Nano Knife czy terapia protonowa, dają szansę na poprawę rokowania i powrót do zdrowia u coraz większej liczby pacjentów.

Standardem staje się leczenie zespołowe, z udziałem specjalistów różnych dziedzin, oraz diagnostyka molekularna pozwalająca dopasować terapię do konkretnego typu nowotworu.

Równolegle rozwija się opieka wspierająca, rehabilitacja po leczeniu onkologicznym oraz skuteczne leczenie bólu i objawów choroby, co znacząco poprawia jakość życia pacjentów.

Najważniejsza pozostaje profilaktyka i świadomość, że proste działania – zgodne z zaleceniami Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem – mogą uratować życie.