Leczenie endometriozy

Co to jest endometrioza?

Endometrium to medyczne określenie błony śluzowej, która wyściela macicę. Jej grubość zmienia się w zależności od fazy cyklu menstruacyjnego oraz wieku kobiety. To właśnie fragmenty złuszczonego endometrium wypływają razem z krwią menstruacyjną w trakcie miesiączki. Endometrioza jest stanem, w którym komórki błony śluzowej macicy wszczepiają się poza macicą. Z drugiej strony to właśnie prawidłowa budowa endometrium pozwala na zagnieżdżenie się zapłodnionej komórki jajowej, a nieprawidłowy rozwój śluzówki macicy w endometriozie prowadzi do problemów z płodnością.

Endometrioza – objawy

Objawy endometriozy zależą m.in. od tego, gdzie poza macicą ulokowały się fragmenty endometrium.

Najczęściej występujące symptomy to:

• ból zlokalizowany w miednicy,

• bolesne i obfite miesiączki,

• dyskomfort w trakcie stosunku,

• problemy z zajściem w ciążę.

W przebiegu endometriozy rozrośnięta błona śluzowa macicy najczęściej znajduje się w obrębie tego narządu, choć może przemieścić się także do jajników, jajowodów, a nawet pęcherza moczowego czy jelit. Najczęstszy objaw to bardzo bolesne miesiączki, leki przeciwbólowe nie wystarczają.

Do tak zwanych objawów jelitowych endometriozy zaliczamy m.in. zaparcia, wzdęcia, biegunki, bóle przy defekacji oraz krew w stolcu. Ich nieswoistość sprawia, że często między pierwszą wizytą pacjentki u lekarza, a właściwą diagnozą upływa dużo czasu.

Jak diagnozuje się endometriozę?

Rozpoznanie endometriozy opiera się na dokładnym wywiadzie lekarskim, badaniu ginekologicznym oraz odpowiednio dobranych badaniach obrazowych. Lekarz zwraca uwagę przede wszystkim na charakter dolegliwości bólowych, ich związek z cyklem miesiączkowym, problemy z płodnością oraz występowanie choroby w rodzinie.

Najczęściej wykonywane badania obejmują:

• badanie ginekologiczne,

• przezpochwowe badanie USG,

• rezonans magnetyczny (MRI) – szczególnie przy podejrzeniu głębokiej endometriozy,

• badania laboratoryjne wspomagające diagnostykę.

W przeszłości laparoskopię uznawano za podstawową metodę rozpoznania choroby. Obecnie wykonuje się ją przede wszystkim wtedy, gdy konieczne jest jednoczesne leczenie operacyjne lub gdy wyniki badań obrazowych nie pozwalają na jednoznaczne rozpoznanie.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka endometriozy?

Dokładna przyczyna rozwoju endometriozy nadal nie została poznana. Obecnie uważa się, że choroba rozwija się w wyniku współdziałania wielu czynników genetycznych, hormonalnych, immunologicznych i środowiskowych.

Do najczęściej rozważanych mechanizmów należą:

• miesiączkowanie wsteczne,

• predyspozycje genetyczne,

• zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego,

• przewlekły stan zapalny,

• wpływ estrogenów na rozwój ognisk endometriozy.

Ryzyko zachorowania może być większe u kobiet, u których endometrioza występowała u bliskich krewnych, a także u pacjentek z krótkimi cyklami miesiączkowymi lub obfitymi miesiączkami.

Stopnie zaawansowania endometriozy

Nasilenie endometriozy może być bardzo różne – od pojedynczych niewielkich ognisk do rozległych zmian obejmujących wiele narządów. Jedną z najczęściej stosowanych klasyfikacji jest skala rASRM, która wyróżnia cztery stopnie zaawansowania choroby.

Obejmuje ona:

• I stopień (minimalny) – pojedyncze powierzchowne ogniska,

• II stopień (łagodny) – większa liczba zmian, bez rozległych zrostów,

• III stopień (umiarkowany) – obecność torbieli endometrialnych i zrostów,

• IV stopień (ciężki) – rozległe zrosty, liczne ogniska oraz zajęcie wielu narządów.

Stopień zaawansowania nie zawsze odpowiada nasileniu objawów. U części kobiet niewielkie zmiany mogą powodować silny ból, natomiast zaawansowana choroba może przebiegać z niewielkimi dolegliwościami.

Gdzie najczęściej rozwija się endometrioza?

Ogniska endometriozy mogą występować w różnych miejscach organizmu, jednak najczęściej lokalizują się w obrębie miednicy mniejszej.

Najczęstsze lokalizacje obejmują:

• jajniki,

• otrzewną miednicy,

• jajowody,

• więzadła krzyżowo-maciczne,

• zatokę Douglasa,

• jelito grube i odbytnicę,

• pęcherz moczowy.

Znacznie rzadziej zmiany pojawiają się w przeponie, płucach, pępku czy w bliznach po cięciu cesarskim.

Endometrioza a ciąża

Nie każdy przypadek endometriozy musi oznaczać niepłodność. Problemy z zajściem w ciążę są charakterystyczne dla sytuacji, w której endometrium rozwija się w jajowodach i jajnikach. Gdy dochodzi do powstania zrostów, zamykają one drogę dla komórki jajowej, przez co niemożliwe jest jej połączenie z plemnikiem, a przez to – zapłodnienie. Właśnie dlatego w skutecznym leczeniu endometriozy bardzo ważne jest jak najszybsze postawienie prawidłowej diagnozy, a także – w przypadku kobiet planujących ciążę w przyszłości – rozpoczęcie starań o dziecko.

Leczenie endometriozy

Mimo prowadzonych badań do dziś nie udało się ustalić przyczyn powstawania endometriozy. Brak możliwości wdrożenia terapii przyczynowej wyklucza możliwość całkowitego wyleczenia choroby. Istnieją jednak metody, które pozwalają pacjentkom zapomnieć o endometriozie. Dzielimy je na farmakologiczne i chirurgiczne, choć nierzadko stosuje się je równocześnie. Wybór odpowiedniej dla danej pacjentki terapii zależy od wielu czynników, w tym m.in. od jej ogólnego stanu zdrowia, planów dotyczących zajścia w ciążę, poziomu nasilenia dolegliwości oraz tego, gdzie zlokalizowane są ogniska chorobowe.

Leczenie endometriozy hormonami

Farmakologiczne leczenie endometriozy opiera się na podawaniu pacjentce hormonów, które wyciszają hormonalną czynność jajników. Metoda ta jest stosowana u kobiet niestarających się aktualnie o ciążę. Zwyczajowo podaje się im progestageny (np. mini pill) lub dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne.

Inne stosowane przy endometriozie leki to:

• dienogest,

• system domaciczny uwalniający lewonorgestrel (LNG-IUS),

• analogi GnRH,

• u wybranych pacjentek inhibitory aromatazy.

Ze względu na to, iż endometrioza jest często diagnozowana w zaawansowanym stadium, leczenie farmakologiczne może nie przynieść oczekiwanych rezultatów. Wtedy jedynym skutecznym działaniem jest ingerencja chirurgiczna.

Leczenie chirurgiczne endometriozy

W zależności od etapu, na jakim znajduje się choroba, lekarz może zaproponować pacjentce przeprowadzenie operacji radykalnej lub oszczędzającej. Celem zabiegu jest pozbycie się wszelkich nieprawidłowych zmian, dlatego może on obejmować jedynie usunięcie ognisk bądź torbieli endometrialnych. W najbardziej zaawansowanych przypadkach wykonuje się histerektomię, czyli operację usunięcia macicy wraz z przydatkami, po której następuje tak zwana menopauza chirurgiczna.

W leczeniu endometriozy coraz częściej wykorzystuje się techniki laparoskopowe, które są mniej inwazyjne od klasycznej laparotomii, pozostawiają mniejsze ślady i zrosty, oraz pozwalają na znaczne skrócenie okresu rekonwalescencji.

Leczenie endometriozy dietą

Warto wiedzieć, że odpowiednio zbilansowana dieta potrafi poprawić samopoczucie pacjentek z endometriozą. Według niektórych badań odczuwanie bólu zmniejsza się nawet do 30%! To dlatego, że spożywanie, jak i wyeliminowanie z codziennego jadłospisu określonych produktów wzmacnia odporność i łagodzi stany zapalne, które pojawiają się w przebiegu choroby.

W diecie powinny znaleźć się:

• 

  źródła kwasów omega-3, takie jak orzechy włoskie, olej lniany, tłuste ryby,

• produkty bogate w antyoksydanty: pomidory, jarmuż, borówki amerykańskie, aronia,

• witaminy: A, D, C, E.

Ograniczyć warto natomiast spożywanie kawy, alkoholu, czerwonego mięsa, tłustego nabiału, białego cukru, przetworzonej żywności i napojów gazowanych.

Endometrioza a rak

Rak endometrium to obecnie najczęściej występujący nowotwór ginekologiczny. Na jego wystąpienie nie są jednak najbardziej narażone kobiety z endometriozą, a panie otyłe, po menopauzie, z insulinoopornością, nadciśnieniem tętniczym oraz cukrzycą. Badania wykazały jednak, że pacjentki z endometriozą mają zwiększone ryzyko zachorowania na raka jajnika, raka jelita grubego czy czerniaka. Odpowiednie leczenie niweluje ryzyko raka spowodowanego endometriozą.

Jak żyć z endometriozą na co dzień?

Leczenie endometriozy nie ogranicza się wyłącznie do farmakoterapii lub operacji. Równie ważne jest postępowanie wspomagające, które pomaga ograniczyć przewlekły ból i poprawić jakość życia.

Pomocne mogą być:

• regularna aktywność fizyczna,

• fizjoterapia uroginekologiczna,

• techniki redukcji stresu,

• odpowiednio dobrana dieta,

• wsparcie psychologiczne,

• leczenie bólu przewlekłego prowadzone przez specjalistę.

Kompleksowe podejście pozwala wielu pacjentkom skuteczniej kontrolować objawy i utrzymać dobrą aktywność zawodową oraz społeczną.

Czy endometrioza może nawrócić po leczeniu?

Nawet po skutecznej operacji istnieje ryzyko nawrotu endometriozy. Zależy ono między innymi od stopnia zaawansowania choroby, wieku pacjentki oraz zastosowanego leczenia pooperacyjnego.

Ryzyko nawrotu można ograniczyć poprzez:

• regularne kontrole ginekologiczne,

• odpowiednio dobrane leczenie hormonalne,

• szybkie reagowanie na nawrót objawów,

• przestrzeganie zaleceń lekarza.

W przypadku ponownego pojawienia się dolegliwości konieczna może być zmiana terapii lub ponowna kwalifikacja do leczenia operacyjnego.

Powikłania endometriozy

Nieleczona endometrioza może prowadzić do stopniowego pogarszania jakości życia oraz rozwoju powikłań wynikających z przewlekłego stanu zapalnego.

Do najczęstszych powikłań należą:

• przewlekły ból miednicy,

• niepłodność,

• zrosty w obrębie jamy brzusznej,

• torbiele endometrialne jajników,

• zaburzenia pracy jelit lub pęcherza moczowego,

• pogorszenie jakości życia oraz zdrowia psychicznego.

Odpowiednio wcześnie rozpoczęte leczenie może zmniejszyć ryzyko wielu z tych następstw.

FAQ, czyli najczęstsze pytania o leczenie i operacje endometriozy

• Czy endometriozę można całkowicie wyleczyć?

  Obecnie nie istnieje leczenie przyczynowe, które pozwala całkowicie wyeliminować chorobę. Dostępne metody pomagają jednak skutecznie kontrolować objawy i spowalniać jej rozwój.

• Czy każda kobieta z endometriozą wymaga operacji?

  Nie. U wielu pacjentek skuteczne okazuje się leczenie farmakologiczne oraz postępowanie zachowawcze. Operację rozważa się przede wszystkim przy nasilonych objawach, dużych torbielach lub problemach z płodnością.

• Czy endometrioza zawsze powoduje niepłodność?

  Nie. Wiele kobiet z endometriozą zachodzi w ciążę naturalnie. Ryzyko problemów z płodnością zależy od lokalizacji i stopnia zaawansowania zmian.

• Czy z endometriozą można zajść w ciążę?

  Tak. Choć choroba może utrudniać poczęcie, wiele kobiet z endometriozą rodzi zdrowe dzieci – zarówno po leczeniu, jak i bez konieczności stosowania metod wspomaganego rozrodu.

• Czy endometrioza zwiększa ryzyko nowotworów?

  U kobiet z endometriozą obserwuje się nieznacznie zwiększone ryzyko niektórych typów raka jajnika, jednak większość pacjentek nigdy nie zachoruje na nowotwór. Regularne kontrole ginekologiczne pozostają najlepszą formą profilaktyki.

• Czy objawy endometriozy ustępują po menopauzie?

  U wielu kobiet dolegliwości zmniejszają się po menopauzie ze względu na spadek stężenia estrogenów, jednak w części przypadków objawy mogą utrzymywać się nadal, zwłaszcza jeśli stosowana jest hormonalna terapia zastępcza.