Cytologia płynna z testem HPV

HPV (Human Papillomavirus), czyli wirus brodawczaka ludzkiego, to jeden z najczęściej przenoszonych drogą płciową czynników chorobotwórczych. Według danych WHO zakażonych nim jest ponad 630 milionów ludzi na całym świecie. Wirus brodawczaka ludzkiego ma ponad 100 odmian, większość z nich jest nieszkodliwa. Za infekcje w układzie moczowo-płciowym odpowiada około 30 typów HPV.

Najgroźniejsze, ze względu na wysoce onkogenny potencjał, to typy 16 i 18. Do największych zagrożeń związanych z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego należy możliwość rozwoju raka szyjki macicy. Rak ten rozpoznawany jest corocznie u około 4 tysięcy kobiet w Polsce.

Jak wskazują statystyki medyczne, ryzyko zakażenia wirusem HPV znacząco wzrasta w przypadku częstych zmian partnerów seksualnych. Współżycie z partnerami mającymi wiele partnerek, niski poziom higieny osobistej, niski poziom wykształcenia oraz brak dbałości o zdrowie także zwiększają ryzyko. Do innych czynników należą palenie tytoniu, obniżona odporność (np. w przebiegu zakażenia HIV lub leczenia immunosupresyjnego) oraz wczesne rozpoczęcie współżycia.

Cytologia płynna (LBC) – zalety i przebieg badania

Podstawowym badaniem przesiewowym, pozwalającym na wykrycie wczesnych stadiów raka szyjki macicy, jest cytologia. Jest to pobranie specjalną szczoteczką z kanału szyjki macicy próbek zawierających komórki błony śluzowej nabłonka, które są następnie analizowane pod mikroskopem. Stanowi to najskuteczniejszą metodę profilaktyki raka szyjki macicy.

Jej nowoczesną odmianą jest tzw. cytologia na podłożu płynnym (LBC, z ang. Liquid Based Cytology), powszechnie stosowana w USA i zachodniej Europie. Charakteryzuje się znacznie lepszymi właściwościami diagnostycznymi w porównaniu z „klasyczną” procedurą z użyciem szkiełka laboratoryjnego.

Czym różni się LBC od cytologii tradycyjnej?

W cytologii na podłożu płynnym pobrany szczoteczką materiał przenoszony jest bezpośrednio do kubeczka z płynem utrwalającym, co pozwala, aby do laboratorium trafiła większa część komórek pobranych od pacjentki. Preparat jest przygotowywany w jednolitej, cienkiej warstwie.

Dla porównania, w cytologii konwencjonalnej część materiału pozostaje na szczoteczce lub może zostać utracona podczas ręcznego rozcierania na szkiełku. To bywa przyczyną gorszej jakości preparatu.

Zalety cytologii płynnej (LBC):

• Mniej wyników nieczytelnych (np. z powodu śluzu, krwi czy stanu zapalnego) i rzadziej konieczność powtórnego pobrania materiału.

• Wyższa czułość wykrywania istotnych zmian śródnabłonkowych w porównaniu z cytologią konwencjonalną, co przekłada się na wcześniejsze wykrycie nieprawidłowości.

• Jedno pobranie – kilka badań: z tej samej próbki można wykonać test HPV, a w wielu laboratoriach także dodatkowe badania molekularne, bez potrzeby ponownej wizyty.

• Lepsza jakość i standaryzacja preparatu dzięki oczyszczeniu próbki i automatycznemu przygotowaniu cienkowarstwowego rozmazu, co ułatwia i uwiarygadnia ocenę mikroskopową.

• Porównywalny komfort pobrania do metody klasycznej – procedura trwa krótko i zazwyczaj nie wymaga specjalnego przygotowania poza standardowymi zaleceniami.

Dodatkowym atutem cytologii płynnej jest możliwość wykonania z tego samego materiału testu DNA na obecność wirusa HPV. To zwiększa precyzję diagnostyczną, umożliwiając wykrycie potencjalnie niebezpiecznych infekcji i ich właściwe leczenie, co może zapobiec rozwojowi raka szyjki macicy.

Test HPV – czułość i zalecenia

Zgodnie z artykułami publikowanymi w brytyjskiej prasie medycznej, opierającymi się na badaniach przeprowadzonych w Montrealu i Malmö, wykrycie zmian nowotworowych szyjki macicy znacząco wzrasta w przypadku uzupełnienia cytologii testem na HPV. Dane wskazują, że badania w kierunku HPV mają czułość 94,6%, a swoistość 94,1% w porównaniu z odpowiednio 55,4% i 96,8% dla cytologii.

Czułość i swoistość testów HPV

Wraz z opracowywaniem coraz nowszych generacji testów HPV, ich czułość diagnostyczna regularnie przekracza 90%, zwłaszcza w metodach opartych na PCR. Trzeba jednak pamiętać, że żadna metoda nie gwarantuje 100% wykrywalności zmian – wynik zależy np. od jakości próbki, wieku pacjentki i wybranej metody.

Zalecenia dotyczące badań przesiewowych

Ostatnie wytyczne dotyczące badań przesiewowych zalecają łączenie testu na HPV z cytologią co trzy lata dla kobiet w określonej grupie wiekowej, co zapewnia najwyższą skuteczność wykrywania potencjalnych zmian nowotworowych. W zależności od kraju i towarzystwa naukowego dopuszcza się alternatywne schematy: samodzielny test HPV co 5 lat (często preferowany od 30. roku życia), sama cytologia co 3 lata lub tzw. co-testing (HPV + cytologia) co 5 lat. Ostateczny wybór powinien uwzględniać lokalny program przesiewowy i zalecenia lekarza.

Metody wykrywania HPV: HC2, PCR, mRNA

Najstarszą stosowaną metodą jest HC2, która wykrywa obecność wirusa, mogącą świadczyć o przejściowej i niegroźnej infekcji. Identyfikuje pulę onkogennych typów HPV bez ich szczegółowego różnicowania, co wymaga odpowiedniej interpretacji klinicznej i dalszego postępowania w przypadku dodatniego wyniku.

Co wykrywają poszczególne metody

Bardziej zaawansowana technika, reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR), pozwala konkretnie wskazać typ wirusa w próbce. Jedną z najnowocześniejszych metod jest wykrywanie mRNA onkogenów E6/E7. Obecność tych transkryptów wskazuje na aktywną ekspresję genów związanych z transformacją nowotworową, co może sygnalizować wczesne ryzyko zmian przednowotworowych, nawet przy prawidłowym wyniku cytologicznym czy kolposkopowym.

Istotnym aspektem jest, że badania molekularne umożliwiają wykrycie obecności wirusa HPV już w momencie, kiedy infekcja nie manifestuje się jeszcze objawami. Badanie pod kątem HPV można przeprowadzić do czterech tygodni od pobrania próbek na cytologię płynną. Jest ono uzupełnieniem diagnostyki w przypadku wyniku dodatniego dla typu innego niż 16/18 wirusa HPV. Test ten wykrywa jeden lub kilka genotypów z grupy o wysokim potencjale onkogennym (31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 66, 68).

Wskazania i przygotowanie do cytologii płynnej z HPV

Materiałem do badań jest wymaz z szyjki macicy pobrany na podłoże płynne w gabinecie ginekologicznym; próbki dostarczone z zewnątrz nie są przyjmowane do badania.

Testu nie przeprowadza się podczas:

• miesiączki,
• terapii antybiotykami,
• leczenia preparatami dopochwowymi (globulki, kremy),
• gdy stosowane są irygacje,
• w ciągu 48 godzin od ostatniego stosunku płciowego.

Jeśli stosowane było leczenie, zaleca się 3–5-dniową przerwę między jego zakończeniem a wykonaniem cytologii płynnej z testem HPV. Większość środków nawilżających, produktów do higieny intymnej oraz żeli antykoncepcyjnych nie zakłóca działania testu.

Jak często wykonywać badania przesiewowe

Aby osiągnąć najlepszą skuteczność badań, zaleca się regularne ich wykonywanie, zależnie od wieku i historii medycznej pacjentki. Warto również skonsultować się z lekarzem ginekologiem w sprawie indywidualnego planu badań.