Czy szczepionki są bezpieczne? Jak sprawdzać informacje i rozmawiać o obawach?

Ilu Polaków wskazuje brak zaufania jako powód nieszczepienia?

Brak zaufania do szczepionek jako główny powód niewykonania szczepienia wskazało 14,9% osób, które nie przyjęły żadnego ze szczepień analizowanych w badaniu (https://www.kliniki.pl/raporty/#research-reports). Była to druga najczęściej wybierana odpowiedź – po przekonaniu, że szczepienie nie było potrzebne, które zadeklarowało 25,2% respondentów.

Warto zwrócić uwagę na sposób interpretacji tej liczby. Wynik 14,9% nie oznacza, że taki odsetek wszystkich Polaków nie ufa szczepionkom. Pytanie o powody rezygnacji zadano grupie 813 osób, które w sezonie jesienno-zimowym 2025 nie wykonały żadnego ze szczepień uwzględnionych w badaniu.

Brak zaufania nie był też jednakowo nasilony w każdej grupie wiekowej. Najwyższy wynik odnotowano wśród osób w wieku 35–49 lat – 19,9%. Dla porównania w grupie powyżej 50. roku życia było to 11,6%, a wśród respondentów do 24 lat – 14,1%.

Podobnie wysoki wynik pojawił się wśród rodziców dzieci do 18. roku życia. W tej grupie 19,0% osób, które nie wykonały żadnego z analizowanych szczepień, wskazało brak zaufania do szczepionek. Był to drugi najczęstszy powód po przekonaniu, że szczepienie nie było potrzebne (23,3%).

Brak zaufania do szczepionek a obawy przed działaniami niepożądanymi

Brak zaufania do szczepionek i obawa przed działaniami niepożądanymi to dwie różne bariery.

W badaniu zostały ujęte jako osobne odpowiedzi: 14,9% osób, które nie wykonały żadnego z analizowanych szczepień, wskazało brak zaufania, natomiast 8,8% – obawy przed działaniami niepożądanymi.

To rozróżnienie ma znaczenie. Brak zaufania opisuje szerszą postawę wobec szczepionek, natomiast obawa przed działaniami niepożądanymi dotyczy konkretnego aspektu ich bezpieczeństwa.

Nie należy więc zakładać, że każda osoba nieufna wobec szczepień boi się przede wszystkim skutków ubocznych – ani że każda osoba obawiająca się działań niepożądanych ogólnie nie ufa szczepionkom.

Różnica ta jest widoczna również w poszczególnych grupach. Wśród osób w wieku 35–49 lat brak zaufania wskazało 19,9% badanych, a obawy przed działaniami niepożądanymi – 9,3%. Wśród rodziców dzieci do 18. roku życia wartości wyniosły odpowiednio 19,0% i 7,8%.

Dlatego rozmowa o bezpieczeństwie szczepień powinna zaczynać się od ustalenia, czego dokładnie dotyczą wątpliwości. Innej odpowiedzi wymaga pytanie o możliwe działania niepożądane, a innej ogólny brak zaufania do sposobu badania, dopuszczania czy monitorowania szczepionek.

NOP, działanie niepożądane i reakcja poszczepienna – co oznaczają te pojęcia?

NOP, działanie niepożądane i reakcja poszczepienna nie są pojęciami, których należy używać zamiennie. Rozróżnienie ich pomaga właściwie interpretować informacje o bezpieczeństwie szczepień.

Reakcja lub odczyn poszczepienny to odpowiedź organizmu pojawiająca się po podaniu szczepionki. Najczęściej jest łagodna i spodziewana – może obejmować np. bolesność, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia. Jej charakter zależy od rodzaju szczepionki i indywidualnej reakcji osoby zaszczepionej.

Niepożądany odczyn poszczepienny (NOP) jest pojęciem używanym w polskim systemie nadzoru nad szczepieniami. Obejmuje zaburzenia stanu zdrowia, które pojawiają się w określonym czasie po szczepieniu – zazwyczaj w ciągu 4 tygodni. Sam związek czasowy nie oznacza jednak, że szczepionka była przyczyną objawów. PZH wskazuje, że zgłoszenie może dotyczyć także zdarzenia niezależnego od szczepienia, które przypadkowo wystąpiło po jego wykonaniu. Każdy zgłoszony przypadek podlega analizie.

Z kolei działania niepożądane to pojęcie stosowane w nadzorze nad bezpieczeństwem produktów leczniczych, w tym szczepionek. Podejrzenia takich działań są zbierane również po dopuszczeniu preparatu do stosowania. Europejska Agencja Leków i krajowe organy analizują zgłoszenia i sprawdzają, czy istnieje związek między szczepionką a obserwowanym zdarzeniem.

Jak sprawdzane jest bezpieczeństwo szczepionek?

Bezpieczeństwo szczepionek jest oceniane na wielu etapach – przed dopuszczeniem preparatu do stosowania, podczas procesu rejestracji i już po wprowadzeniu go na rynek. Nadzór nie kończy się więc w momencie, gdy szczepionka trafia do przychodni lub apteki.

Pierwszym etapem są badania laboratoryjne i przedkliniczne. Jeśli ich wyniki pozwalają przejść dalej, rozpoczynają się badania kliniczne z udziałem ludzi.

PZH opisuje trzy podstawowe fazy:

• I faza – prowadzona zwykle na kilkudziesięciu osobach i skupiona przede wszystkim na bezpieczeństwie;

• II faza – obejmuje zwykle kilkaset osób i służy m.in. określeniu optymalnej dawki oraz ocenie odpowiedzi układu odpornościowego;

• III faza – obejmuje znacznie większe grupy, nawet od kilku do kilkudziesięciu tysięcy osób, i pozwala ocenić skuteczność oraz bezpieczeństwo, w tym występowanie niepożądanych odczynów poszczepiennych.

Jeżeli wyniki badań są odpowiednie, dokumentacja dotycząca m.in. jakości, sposobu wytwarzania, skuteczności i bezpieczeństwa preparatu trafia do instytucji odpowiedzialnej za rejestrację. W przypadku rynku europejskiego oceny dokonuje Europejska Agencja Leków (EMA), a końcową decyzję o dopuszczeniu do obrotu wydaje Komisja Europejska.

Każda seria szczepionki przed wprowadzeniem na rynek podlega również kontroli jakości.

Jak rozpoznać wiarygodne źródło informacji o szczepieniach?

Wiarygodne informacje o szczepieniach powinny pochodzić przede wszystkim ze źródeł, które opierają przekaz na aktualnej wiedzy medycznej i jasno wskazują, kto odpowiada za publikowane treści. Główny Inspektorat Sanitarny w materiałach z Europejskiego Tygodnia Szczepień 2026 zwraca uwagę na potrzebę odróżniania faktów od opinii i podejmowania decyzji zdrowotnych na podstawie wiedzy naukowej, a nie treści wprowadzających w błąd.

Przed uznaniem informacji za wiarygodną warto sprawdzić:

• kto ją publikuje – czy jest to instytucja publiczna, naukowa lub medyczna i czy można zidentyfikować autora;

• na czym opiera się dana informacja – czy wskazane są badania, rekomendacje lub oficjalne dane;

• kiedy materiał został opublikowany lub zaktualizowany – zalecenia i dane dotyczące poszczególnych szczepionek mogą się zmieniać;

• czy treść oddziela fakty od opinii i interpretacji;

• czy podaje kontekst, np. jak często występuje dane działanie niepożądane i jak oceniano jego związek ze szczepieniem;

• czy tę samą informację można potwierdzić w innych wiarygodnych źródłach.

Szczególną ostrożność warto zachować wobec pojedynczych historii publikowanych w mediach społecznościowych. Informacja, że objawy wystąpiły po szczepieniu, nie wystarcza do stwierdzenia, że zostały przez nie wywołane. Ocena bezpieczeństwa wymaga analizy większej liczby danych i sprawdzenia możliwego związku przyczynowego.

O co zapytać lekarza, jeśli mam wątpliwości dotyczące szczepienia?

Jeśli masz wątpliwości dotyczące bezpieczeństwa szczepienia, warto omówić je z lekarzem przed podjęciem decyzji. Rozmowa może pomóc ustalić, jakie działania niepożądane są znane dla konkretnego preparatu, jak często występują i czy stan zdrowia pacjenta wpływa na możliwość wykonania szczepienia. Europejski Portal Informacji o Szczepieniach podkreśla, że niektóre choroby, alergie lub sposoby leczenia mogą stanowić przeciwwskazanie do określonych szczepionek.

Podczas wizyty warto zapytać m.in.:

• jakie działania niepożądane mogą wystąpić po danym szczepieniu i jak często są obserwowane;

• które objawy po szczepieniu są typowe, a które wymagają kontaktu z lekarzem;

• czy wcześniejsza reakcja po szczepieniu ma znaczenie przed podaniem kolejnej dawki;

• czy moje choroby, alergie lub przyjmowane leki wpływają na bezpieczeństwo szczepienia;

• czy w mojej sytuacji występują przeciwwskazania do konkretnego preparatu;

• gdzie można znaleźć oficjalne informacje o bezpieczeństwie tej szczepionki.