Jak uniknąć przebarwienia ligatur w aparacie ortodontycznym?

Ligaturami, stanowiącymi jeden z elementów stałych aparatów ortodontycznych, nazywa się struktury utrzymujące łuk aparatu w jego zamkach. Pacjenci często określają je jako „gumki”. Osoba w trakcie leczenia ortodontycznego ma wielokrotnie zmieniane ligatury; odbywa się to zwykle przy każdej wizycie kontrolnej. Pomiędzy wizytami u ortodonty na ligaturach mogą się jednak pojawiać nieestetyczne przebarwienia ligatur — czy można im jakoś przeciwdziałać?

Co najbardziej barwi ligatury w aparacie ortodontycznym?

Za powstawanie przebarwień ligatur odpowiadają naturalne i sztuczne barwniki zawarte w jedzeniu i napojach (m.in. taniny w herbacie i winie, kurkumina w curry, karmel barwiący oraz barwniki spożywcze), a także czas i częstotliwość ekspozycji. Im dłuższy kontakt i wyższa temperatura posiłku/napoju, tym łatwiej o trwałe zabarwienia elastycznych ligatur.

Produkty i nawyki powodujące przebarwienia ligatur – jak ich unikać?

Aby zapobiec przebarwieniom ligatur, można przede wszystkim wystrzegać się pokarmów i napojów zawierających silne barwniki. 

Przykłady pokarmów i napojów zawierających silne barwniki:

• czerwone owoce i warzywa (np. buraki, wiśnie),
• kawę, herbatę, Coca-Colę,
• czerwone wino,
• słodycze zawierające duże ilości barwników (np. żelki),
• niektóre przyprawy (np. curry, sos sojowy).

Na szybsze żółknięcie ligatur wpływa także palenie papierosów i e-papierosów — osady z nikotyny i substancji smolistych łatwo wnikają w elastyczny materiał. Widoczne przebarwienia mogą również nasilać sosy zawierające kurkumę, paprykę wędzoną lub intensywne koncentraty pomidorowe.

Najprościej jest rzeczywiście unikać wymienionych produktów. Pacjent z aparatem ortodontycznym nie musi jednak całkowicie rezygnować z ich spożywania. Aby zredukować ryzyko przebarwień ligatur, Coca-Colę czy zieloną herbatę można po prostu pić przez słomkę (zmniejsza to narażenie gumek na działanie tych płynów). W przypadku innych barwiących produktów najistotniejsze jest z kolei to, aby po ich spożyciu dokładnie wyszczotkować zęby i elementy samego aparatu ortodontycznego.

Uwaga na płukanki z chlorheksydyną

Preparaty do płukania jamy ustnej z chlorheksydyną (CHX) są skuteczne w krótkotrwałym leczeniu stanów zapalnych dziąseł, ale mogą powodować brązowe osady i przyspieszać przebarwianie ligatur, zwłaszcza przy jednoczesnym piciu kawy i herbaty. Stosuj je wyłącznie zgodnie z zaleceniem specjalisty i miej świadomość możliwego szybszego barwienia „gumek”.

Jak ograniczyć przebarwienia ligatur na co dzień?

Po barwiących posiłkach wypłucz dokładnie usta wodą, a zęby szczotkuj po około 20-30 minutach, szczególnie jeśli wcześniej piłeś/aś kwaśne napoje (np. colę, napoje energetyczne, soki cytrusowe). Krótkie odczekanie zmniejsza ryzyko uszkodzenia szkliwa i pozwala skuteczniej usunąć barwniki z powierzchni aparatu.

Codzienną higienę ułatwiają narzędzia przeznaczone dla osób w trakcie leczenia ortodontycznego: szczoteczka ortodontyczna lub elektryczna z końcówką ortodontyczną, szczoteczka jednopęczkowa do czyszczenia okolic zamków oraz szczoteczki międzyzębowe/dental floss z nawlekaczem. Irygator może być cennym uzupełnieniem, jednak nie zastępuje szczotkowania.

Cenne wskazówki:

• Noś przy sobie małą szczoteczkę i pastę, aby szybko oczyścić zęby po barwiących przekąskach.
• Popijaj barwiące napoje wodą, by skrócić kontakt barwników z ligaturami.
• Nie próbuj „wybielać” gumek środkami domowymi (soda, agresywne pasty, środki utleniające) — osłabiają materiał i nie przywracają pierwotnego koloru.
• Jeśli jesz produkty barwiące, lepiej zjeść je podczas jednego posiłku niż „podjadać” przez cały dzień — zmniejsza to łączny czas kontaktu barwników z ligaturami.

Ligatury elastyczne, metalowe i aparat samoligaturujący — materiały i alternatywy

Najczęściej stosowane są ligatury elastyczne (tzw. „gumki”), które z biegiem czasu ulegają zabarwieniu. Alternatywą są ligatury metalowe — nie barwią się, ale nie zawsze są odpowiednie w każdym etapie leczenia i nie każdy plan terapeutyczny je przewiduje.

W aparatach samoligaturujących łuk utrzymują specjalne klapki w zamkach, więc nie stosuje się elastycznych ligatur. W praktyce oznacza to mniejsze ryzyko przebarwień elementów widocznych na zębach. O wyborze rodzaju aparatu i sposobu ligowania decyduje ortodonta, biorąc pod uwagę wskazania medyczne i cele leczenia.

W części gabinetów dostępne są elastyczne ligatury o zwiększonej odporności na barwienie. Mogą one opóźniać żółknięcie, jednak nie gwarantują pełnej ochrony przed zabarwieniami, szczególnie przy częstym kontakcie z silnymi barwnikami lub nikotyną.

Kolor ligatur a przebarwienia i wymiana gumek

Najbardziej widocznie żółkną ligatury białe i przezroczyste. Lepszym wyborem, jeśli zależy Ci na maskowaniu przebarwień, bywają odcienie „dymne”, srebrne lub szare — optycznie stapiają się z zamkami i mniej eksponują zanieczyszczenia. Ciemniejsze kolory również na ogół wyglądają estetycznie dłużej niż bardzo jasne.

Elastyczne ligatury są rutynowo wymieniane podczas wizyt kontrolnych — zwykle co 4–6 tygodni (zgodnie z planem leczenia). Jeśli doszło do szybkiego, uciążliwego przebarwienia, możesz zapytać o możliwość wcześniejszej wymiany; decyzja zależy od organizacji pracy gabinetu i etapu terapii. Raz zabarwionych „gumek” nie da się skutecznie odbarwić domowymi metodami.

Przebarwienia ligatur mają przede wszystkim charakter estetyczny i nie oznaczają automatycznie zagrożenia dla zdrowia. Mogą jednak iść w parze z odkładaniem się płytki i osadów. Jeśli zauważasz szybkie przyciemnianie lub trudność w utrzymaniu czystości wokół zamków, poproś ortodontę lub higienistkę o instruktaż higieny dostosowany do Twojego aparatu.