Zez u dorosłych - przyczyny powstawania

Zez (łac. strabismus) jest schorzeniem, w którego przebiegu gałki oczne są ustawione nierównolegle względem siebie. Obecność tego problemu utrudnia codzienne funkcjonowanie. Pacjenci z zezem miewają trudności m.in. z widzeniem przestrzennym. Może dochodzić również do widzenia podwójnego. Z powodu tych objawów utrudnione bywa prowadzenie pojazdów mechanicznych czy uprawianie niektórych sportów.

Istnieją różne klasyfikacje zeza. Schorzenie może dotyczyć zarówno jednego, jak i obu oczu. Gałki oczne mogą ustawiać się dośrodkowo (zez zbieżny) lub odśrodkowo (zez rozbieżny). Problem można klasyfikować również ze względu na grupę wiekową, w której występuje – wówczas mówi się o zezie dziecięcym oraz o analogicznym schorzeniu pojawiającym się u osób dorosłych.

Zez u dorosłych – objawy, częstość i jakość życia

Choć zez traktowany jest głównie jako dziecięcy problem, występuje także u pełnoletnich pacjentów – i to wcale nie tak rzadko, jak można by przypuszczać. Jak podaje American Academy of Ophthalmology, zez u dorosłych występuje w populacji z częstością około 4%.

Ważne jest, aby pacjenci dorośli z podejrzeniem zeza skonsultowali się z okulistą, gdyż wczesne leczenie może zapobiec powikłaniom i poprawić jakość życia. W wielu przypadkach, niezauważony zez u dorosłych może prowadzić do przewlekłego bólu głowy i męczliwości oczu.

Objawy, które mogą towarzyszyć zezowi u dorosłych, to nie tylko zauważalne odchylenie jednego oka.

Czasami występują również takie objawy jak:

• utrudnione utrzymanie pojedynczego widzenia (uczucie „rozjeżdżania się” obrazu),
• stałe lub okresowe podwójne widzenie,
• astenopia (szybka męczliwość oczu),
• bóle głowy,
• trudności w czytaniu i pracy z bliska.

Dodatkowe objawy to przechylenie lub obrót głowy w celu zniwelowania dolegliwości, osłabienie stereopsji (głębi), potykanie się, zawroty czy nudności wywołane niestabilnym obrazem. U części osób dochodzi do czasowego przymykania jednego oka, aby przywrócić pojedynczy obraz.

Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?

Niezwłocznej konsultacji wymaga nagły początek podwójnego widzenia lub zeza, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu: silny ból głowy, zaburzenia mowy, osłabienie lub drętwienie kończyn, opadanie powieki lub ból oka – mogą to być objawy poważnej choroby neurologicznej lub naczyniowej.

Wizyta u okulisty/strabologa jest istotna także wtedy, gdy objawy są mniej nasilone – specjalista oceni typ zeza (porażenny vs. mechaniczny/restrykcyjny), widzenie obuoczne i potrzeby korekcji, a w razie wskazań zleci badania dodatkowe (np. obrazowe, hormonalne), dobierze pryzmaty, osłony lub leczenie przyczynowe.

Zez u dorosłych wpływa również na jakość życia. Może obniżać samoocenę i pewność siebie, utrudniać kontakty społeczne (np. unikanie kontaktu wzrokowego), zwiększać lęk i nasilać stres w pracy, a także ograniczać aktywność zawodową i bezpieczeństwo (np. prowadzenie pojazdów, praca na wysokości). Włączenie odpowiedniej terapii często poprawia funkcjonowanie zarówno wzrokowe, jak i psychospołeczne.

Przyczyny zeza u dorosłych – choroby i inne czynniki

Nierówne ustawienie gałek ocznych może wystąpić u pacjentów, którzy wcześniej nie doświadczali zaburzeń widzenia. Powodem pojawienia się zeza u osoby dorosłej mogą być różne jednostki chorobowe. Jako przykład wymienić można nadczynność tarczycy (szczególnie w przebiegu choroby Gravesa‑Basedowa). W tym przypadku, na skutek zaburzeń hormonalnych, może dochodzić do osłabienia mięśni odpowiadających za ruchy gałki ocznej – efektem bywa pojawienie się zeza.

Warto zwrócić uwagę, że choroby metaboliczne, takie jak cukrzyca, wpływają na zdrowie naczyń krwionośnych i mogą prowadzić do niewydolności mikrokrążenia w obrębie nerwów czaszkowych, co wtórnie może skutkować zezem.

Do rozwoju zeza u pełnoletnich pacjentów mogą przyczyniać się również schorzenia tj.:

• cukrzyca,
• miastenia, zespół Guillaina‑Barrégo,
• udary mózgu,
• nowotwory zlokalizowane w obrębie głowy,
• powikłania po infekcjach
• inne choroby autoimmunologiczne niż miastenia.

Jedną z przyczyn pojawiania się zeza u osób dorosłych jest nawrót schorzenia u pacjentów, u których występowało ono w dzieciństwie. Może do tego dochodzić z różnych powodów, takich jak zmiany w mięśniach oka, nierównowaga mięśniowa lub inne czynniki – nawet wtedy, gdy w młodości problem został skutecznie leczony. Inną możliwością jest ujawnienie się zeza, który był obecny już wcześniej, lecz dopiero po osiągnięciu pełnoletności stał się wyraźnie zauważalny.

Zez o podłożu neurologicznym

Zez, zwany także strabizmem, może mieć różne przyczyny neurologiczne. W przypadku podejrzenia tła neurologicznego, poza badaniem okulistycznym, często potrzebna jest ocena neurologiczna i – zależnie od objawów – badania obrazowe. Nagły zez z towarzyszącymi objawami ogniskowymi powinien być traktowany jako stan pilny.

Przyczyny neurologiczne zeza:

• zaburzenia nerwów czaszkowych (III, IV, VI),
• uszkodzenia mózgu lub pnia mózgu,
• miastenia gravis,
• zespół Duane'a,
• choroby neurodegeneracyjne,
• uszkodzenia nerwu okoruchowego (III) oraz nerwów bloczkowego (IV) i odwodzącego (VI).

W przypadku podejrzenia tła neurologicznego, poza badaniem okulistycznym, często potrzebna jest ocena neurologiczna i – zależnie od objawów – badania obrazowe. Nagły zez z towarzyszącymi objawami ogniskowymi powinien być traktowany jako stan pilny.

Wpływ urazów i operacji na wystąpienie zeza

Pojawienie się zeza lub niewielkiego zeza może wynikać także z przebytych urazów. Dotyczy to zarówno upadków czy urazów komunikacyjnych, jak i jatrogennych uszkodzeń struktur odpowiadających za położenie gałki ocznej. Do tych ostatnich może dojść np. w trakcie operacyjnego leczenia zaćmy czy w następstwie zabiegów przeciwjaskrowych.

Urazy oczu związane z upadkami mogą wpływać na struktury okołogałkowe, w tym mięśnie kontrolujące ruchy gałki ocznej. Jeśli mięśnie te zostaną uszkodzone, może to zaburzyć równowagę między oczami i spowodować pojawienie się zeza.

Wypadki komunikacyjne, takie jak wypadki samochodowe lub wypadki przy pracy, mogą również powodować urazy oczu, które wpływają na ich położenie i funkcjonowanie. Silne uderzenia mogą prowadzić do uszkodzenia mięśni lub nerwów kontrolujących ruchy oczu.

Leczenie zeza u dorosłych – diagnostyka i metody

Zez można leczyć, ale skuteczność terapii zależy od przyczyny i stopnia zaawansowania. Leczenie może obejmować terapię okulistyczną, okulary, soczewki kontaktowe, a w niektórych przypadkach konieczna może być operacja zeza w celu przywrócenia prawidłowego ustawienia gałek ocznych.

Przykłady nowszych lub udoskonalonych metod stosowanych u dorosłych:

• toksyna botulinowa podawana do wybranych mięśni (np. w części porażeń nerwów gałkoruchowych),
• technika szwów regulowanych w chirurgii zeza zwiększająca precyzję ustawienia po operacji,
• pryzmaty Fresnela przyklejane do okularów pozwalające szybko ograniczyć podwójne widzenie,
• rehabilitacja ortoptyczna z wykorzystaniem programów komputerowych.

Powyżej wymieniono wiele stanów, które mogą wiązać się z pojawieniem się zeza u dorosłych. Wykrycie ich jest istotne, ponieważ leczenie zeza może bazować na terapii schorzenia, które go wywołało. U części chorych, mimo przeprowadzenia dokładnej diagnostyki, nie udaje się znaleźć czynnika odpowiedzialnego za nierówne ustawienie gałek ocznych – wówczas rozpoznaje się zeza idiopatycznego.