Antykoncepcja doustna obniża ryzyko raka jajnika

Rak jajnika jest bardzo groźnym schorzeniem, co wynika m.in. z tego, że objawy tej choroby pojawiają się zazwyczaj dopiero wtedy, kiedy dojdzie już do jego znacznego zaawansowania.

Medycyna zna już czynniki, które zwiększają ryzyko zachorowania na raka jajnika (jak np. otyłość czy niepłodność), ale i czynniki chroniące kobiety przed rozwojem tej choroby - takowym jest np. stosowanie doustnych leków antykoncepcyjnych. W 2016 roku uczeni z Uniwersytetu we włoskim Mediolanie potwierdzili protekcyjne działanie tych leków w przypadku wspominanego nowotworu.

Antykoncepcja doustna a rak jajnika

Tabletki antykoncepcyjne nie są ważne wyłącznie z punktu widzenia zapobiegania ciąży, ale mogą mieć również znaczenie profilaktyczne. Trzeba jednak pamiętać, że nie jest to metoda przeznaczona wyłącznie do ochrony przed nowotworem - decyzja o jej stosowaniu powinna zawsze uwzględniać wiek pacjentki i choroby towarzyszące, styl życia i indywidualne przeciwwskazania.

Spadek zachorowalności i umieralności na raka jajnika obserwowany w wielu krajach może być związany m.in. z większą popularnością doustnej antykoncepcji oraz mniejszym stosowaniem menopauzalnej terapii hormonalnej.

Antykoncepcja doustna, zwana również tabletkami antykoncepcyjnymi lub po prostu "pigułkami", to jedna z najpopularniejszych metod kontroli urodzeń stosowana przez kobiety na całym świecie. To skuteczne, odwracalne narzędzie do planowania rodziny polega na codziennym przyjmowaniu tabletek zawierających hormony, które zapobiegają ciąży.

Jak działa antykoncepcja doustna

Dobór preparatu ma znaczenie kliniczne, ponieważ nie każda pacjentka może bezpiecznie stosować każdy rodzaj tabletek.

O wyborze decydują m.in.:

• występowanie migreny z aurą,
• palenie tytoniu,
• ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej,
• okres karmienia piersią,
• współistniejące choroby metaboliczne.

Z tego powodu dobór antykoncepcji hormonalnej powinien odbywać się po konsultacji lekarskiej.

W kontekście raka jajnika najczęściej omawia się ochronny wpływ złożonych tabletek doustnych, ale w praktyce każda decyzja terapeutyczna wymaga zestawienia potencjalnych korzyści i ryzyka możliwych działań niepożądanych. Niektóre źródła zwracają uwagę, że podczas bieżącego stosowania hormonalnej antykoncepcji może występować niewielki wzrost wybranych innych ryzyk zdrowotnych, dlatego nie należy rozpoczynać antykoncepcji samodzielnie.

Rodzaje antykoncepcji doustnej:

• Kombinowane tabletki antykoncepcyjne (COCP) - zawierają dwa rodzaje hormonów: estrogen i progestagen. Te pigułki pracują na trzech głównych frontach: zapobiegają owulacji, zagęszczają śluz szyjkowy, utrudniając plemnikom dostęp do jajeczka, oraz zmieniają wyściółkę macicy, co utrudnia zagnieżdżenie się zapłodnionego jajeczka.

• Tabletki zawierające tylko progestagen (POP), znane również jako mini-pigułka - nie zawierają estrogenu i są często stosowane przez kobiety, które nie mogą przyjmować estrogenu z różnych powodów medycznych. Te pigułki głównie zagęszczają śluz szyjkowy i zmieniają błonę śluzową macicy.

Jak antykoncepcja hormonalna obniża ryzyko raka jajnika

Mechanizm, dzięki któremu antykoncepcja hormonalna obniża ryzyko raka jajnika, nie jest w pełni zrozumiały, ale uważa się, że związany jest z redukcją liczby owulacji podczas życia kobiety. Każda owulacja wiąże się z niewielkim uszkodzeniem tkanki jajnika, które w procesie naprawy może prowadzić do błędów w replikacji DNA, zwiększając ryzyko transformacji nowotworowej. Antykoncepcja doustna zmniejsza liczbę owulacji, a tym samym ryzyko akumulacji genetycznych błędów.

To biologiczne wyjaśnienie jest spójne z obserwacją, że im dłużej kobieta stosowała doustną antykoncepcję, tym większy może być efekt ochronny. Według materiałów Narodowego Instytutu Raka i American Cancer Society kobiety, które kiedykolwiek stosowały tabletki antykoncepcyjne, mają zwykle o 30% do 50% niższe ryzyko raka jajnika niż kobiety, które nigdy ich nie stosowały.

Dlaczego efekt ochronny rośnie z czasem

Badania wskazują, że kobiety, które stosowały antykoncepcję doustną, mają o 20% do 50% mniejsze ryzyko rozwoju raka jajnika w porównaniu z kobietami, które nigdy nie stosowały tej formy antykoncepcji. Dłuższe stosowanie antykoncepcji doustnej wiąże się z większym obniżeniem ryzyka. Kobiety, które stosowały pigułki przez 5 lat, mogą zmniejszyć ryzyko raka jajnika o 20%, a te, które używały ich przez 10 lat, mogą zmniejszyć ryzyko aż o 50%.

Efekty ochronne antykoncepcji doustnej mogą utrzymywać się nawet do 30 lat po zaprzestaniu stosowania. Badanie opublikowane w British Medical Journal stwierdziło, że ochronne efekty mogą utrzymywać się przez okres do 20-30 lat po zakończeniu stosowania pigułek.

Co wpływa na efekt ochronny:

• ograniczenie liczby owulacji w ciągu życia kobiety,
• zmniejszenie liczby uszkodzeń tkanki jajnika,
• mniejsze ryzyko błędów w replikacji DNA podczas procesów naprawczych,
• dłuższy czas stosowania antykoncepcji doustnej,
• utrzymywanie się działania ochronnego także po zakończeniu stosowania.

Badania naukowe i profilaktyka raka jajnika

Sama antykoncepcja doustna nie zastępuje czujności onkologicznej. U kobiet bez objawów i bez znanego zespołu wysokiego ryzyka nie zaleca się rutynowych badań przesiewowych w kierunku raka jajnika, ponieważ nie wykazano zmniejszenia śmiertelności, a mogą prowadzić do wyników fałszywie dodatnich i niepotrzebnych zabiegów medycznych.

To szczególnie istotne dla pacjentek z obciążonym wywiadem rodzinnym. U kobiet z mutacjami BRCA1 lub BRCA2 doustna antykoncepcja także może zmniejszać ryzyko raka jajnika, ale postępowanie profilaktyczne powinno być planowane indywidualnie dla pacjentki i obejmować poradnictwo genetyczne oraz rozmowę o innych metodach redukcji ryzyka.

Wspomnianym wyżej naukowcom udało się odkryć, że w latach 2002-2012 w wielu krajach na świecie zmniejszyły się odsetki zgonów, spowodowanych rakiem jajnika. Poszczególne oceniane kraje różniły się pod względem wysokości tego spadku - np. w Stanach Zjednoczonych spadek ilości śmierci z powodu raka jajnika obniżył się o 16%, w Japonii o 2%, a w Estonii o aż 28%. W niektórych krajach zauważono niestety sytuację odwrotną, czyli wzrost liczby zgonów na raka jajnika (np. w Bułgarii), jednakże zdecydowanie przeważały statystyki dotyczące spadku ilości zgonów.

Wspominany spadek tłumaczony jest zwiększeniem częstości korzystania przez pacjentki z hormonalnych leków antykoncepcyjnych. Brane pod uwagę jest również to, że współcześnie mniej pacjentek w okresie okołomenopauzalnym korzysta z preparatów hormonalnej terapii zastępczej.

Aktualne dane epidemiologiczne pokazują, że trend spadkowy utrzymuje się również w kolejnych latach. American Cancer Society podaje, że wskaźnik zgonów z powodu raka jajnika spadł znacząco od lat 70., a duża część tej poprawy nastąpiła od połowy pierwszej dekady XXI wieku.

Objawy raka jajnika i znaczenie konsultacji lekarskiej

Najważniejsze jest jednak to, by korzyści ochronnej nie interpretować w oderwaniu od całego obrazu klinicznego. Antykoncepcja doustna może zmniejszać ryzyko raka jajnika, ale nie daje pełnej ochrony, dlatego utrzymujące się objawy takie jak wzdęcia, ból miednicy, szybkie uczucie sytości czy powiększanie obwodu brzucha zawsze wymagają konsultacji lekarskiej.

Objawy wymagające konsultacji lekarskiej:

• utrzymujące się wzdęcia,
• ból miednicy,
• szybkie uczucie sytości,
• powiększanie obwodu brzucha,
• inne niepokojące objawy utrzymujące się mimo upływu czasu.