Diagnostyka preimplantacyjna metodą PGD

Diagnostyka preimplantacyjna to nowoczesna metoda wspierająca leczenie niepłodności, która umożliwia ocenę materiału genetycznego zarodków jeszcze przed ich transferem do macicy. Dzięki temu możliwe jest zmniejszenie ryzyka przekazania potomstwu niektórych chorób genetycznych oraz zwiększenie szans na uzyskanie zdrowej ciąży.

Diagnostyka preimplantacyjna PGT – na czym polega?

Diagnostyka preimplantacyjna określana dawniej skrótem PGD (ang. preimplantation genetic diagnosis) jest dziś w aktualnej terminologii medycznej opisywana przede wszystkim jako PGT (ang. preimplantation genetic testing).

Obejmuje ona m.in.:

• PGT-M (badanie w kierunku chorób jednogenowych),
• PGT-SR (badanie w kierunku aberracji strukturalnych chromosomów),
• PGT-A (badanie w kierunku aneuploidii).

W wielu krajach Europy i w USA techniki te są szeroko dostępne w ośrodkach IVF, ale nie są rutynowo wykonywane u wszystkich pacjentek i pacjentów; stosuje się je przede wszystkim wtedy, gdy istnieją określone wskazania kliniczne i genetyczne. W Polsce diagnostyka preimplantacyjna jest prawnie dopuszczona, a od 1 czerwca 2024 r. funkcjonuje rządowy program wsparcia in vitro na lata 2024–2028.

W ramach przygotowań do zabiegu zapłodnienia pozaustrojowego można zbadać materiał genetyczny komórek jajowych lub zarodków pod kątem wybranych nieprawidłowości genetycznych. Dzięki temu możliwy jest wybór zarodka, który nie wykazuje badanej nieprawidłowości.

Dla części par jest to sposób na zmniejszenie ryzyka urodzenia dziecka z ciężką chorobą genetyczną. Należy jednak podkreślić, że PGT nie zastępuje diagnostyki prenatalnej w ciąży — po uzyskaniu ciąży nadal zaleca się zaoferowanie standardowych badań prenatalnych, ponieważ PGT nie wykrywa wszystkich możliwych zaburzeń i nie jest badaniem nieomylnym.

Wskazania do diagnostyki preimplantacyjnej

Aktualne wytyczne ESHRE i ASRM wskazują, że PGT-M oraz PGT-SR należy rozważać przede wszystkim wtedy, gdy u pary stwierdzono istotne ryzyko przekazania potomstwu określonej choroby jednogenowej lub aberracji chromosomowej.

Kwalifikacja powinna obejmować poradnictwo genetyczne oraz omówienie ograniczeń badania. W przypadku PGT-A sytuacja jest bardziej złożona: nie jest ono obecnie uznawane za uniwersalny test przesiewowy dla wszystkich par podchodzących do IVF, a decyzję o jego zastosowaniu podejmuje się indywidualnie.

Do najważniejszych wskazań do rozważenia diagnostyki PGT należą:

• występowanie w rodzinie ciężkiej choroby genetycznej lub potwierdzonego wariantu patogennego,
• nosicielstwo choroby recesywnej albo translokacji / innej rearanżacji chromosomowej u jednego z partnerów,
• sytuacje, w których potwierdzono istotne ryzyko genetyczne w planowanej ciąży,
• wybrane przypadki nawracających niepowodzeń rozrodu lub poronień - ale nie jako automatyczne wskazanie u każdej pary, tylko po indywidualnej ocenie klinicznej,
• w niektórych ośrodkach i u wybranych pacjentek rozważa się także PGT-A, jednak jego rutynowe stosowanie u wszystkich kobiet, również wyłącznie z powodu wieku, nie jest obecnie jednoznacznie rekomendowane przez główne towarzystwa naukowe.

Metody i etapy diagnostyki preimplantacyjnej

Diagnostyka preimplantacyjna może zostać wykonana kilkoma metodami, jednak współcześnie najczęściej materiał do badania pobiera się na etapie blastocysty (dzień 5.–6. rozwoju) z trofoektodermy.

Diagnostyka preimplantacyjna może być przeprowadzana z wykorzystaniem następujących metod:

• badanie ciałek kierunkowych - umożliwia ocenę materiału genetycznego pochodzącego od komórki jajowej, a więc informacji od strony matczynej; metoda ta jest stosowana rzadziej i ma ograniczenia diagnostyczne,
• biopsja zarodka - dawniej częściej wykonywano ją na etapie 6-8 blastomerów w 3. dobie rozwoju, natomiast obecnie najczęściej wykonuje się biopsję trofoektodermy blastocysty, ponieważ taki sposób pobrania materiału stał się standardem w wielu laboratoriach PGT,
• analiza genetyczna - obecnie obok PCR stosuje się przede wszystkim metody kompleksowe, takie jak NGS i techniki mikromacierzowe; FISH nie jest obecnie rekomendowane do PGT-A, ponieważ ocenia jedynie część chromosomów, a dostępne są dokładniejsze metody obejmujące komplet 24 chromosomów.

Procedura PGT zazwyczaj obejmuje następujące etapy:

• Stymulacja jajników - w celu uzyskania większej liczby komórek jajowych.
• Pobranie komórek jajowych i zapłodnienie - komórki jajowe są pobierane i zapładniane w laboratorium.
• Hodowla zarodków i biopsja - obecnie najczęściej na etapie blastocysty, zwykle w 5. lub 6. dobie rozwoju.
• Analiza genetyczna - pobrane komórki są badane w celu identyfikacji zarodków zgodnych z celem danego testu (np. bez wykrytej badanej choroby jednogenowej lub bez badanej aneuploidii).
• Transfer zarodka - do macicy przenoszony jest zarodek zakwalifikowany do transferu; w praktyce często odbywa się to w kolejnym cyklu po uzyskaniu wyniku badania.

Jakie choroby wykrywa diagnostyka preimplantacyjna?

Współczesne PGT pozwala na analizę materiału genetycznego zarodka na bardzo wczesnym etapie rozwoju. W zależności od typu badania może ono służyć do wykrywania chorób jednogenowych (PGT-M), aberracji strukturalnych chromosomów (PGT-SR) oraz aneuploidii chromosomalnych (PGT-A).

W praktyce może dotyczyć m.in. takich schorzeń jak:

• mukowiscydoza,
• choroba Huntingtona,
• rdzeniowy zanik mięśni,
• określonych nieprawidłowości chromosomalnych.

Zakres badania zawsze zależy od wskazania klinicznego i od tego, jaki test został zaprojektowany dla danej pary.

PGT-M może być technicznie dostępne dla bardzo wielu chorób dziedziczonych w sposób mendelowski, ale nie w każdym przypadku wykonanie testu jest możliwe lub zasadne; każdorazowo ocenia się to indywidualnie podczas przygotowania badania.