Leczenie niepłodności metodami in vitro

Czym jest metoda in vitro

In vitro to metoda leczenia niepłodności, którą rozumie się jako brak ciąży przy regularnym współżyciu bez stosowania antykoncepcji przez co najmniej 12 miesięcy. Pojęcie to pochodzi z łaciny i dosłownie oznacza „w szkle”. Co istotne, odnosi się do różnych procedur pozaustrojowych, także niezwiązanych z reprodukcją – w przeciwieństwie do metod in vivo, czyli prowadzonych w żywym organizmie.

Ze względu na możliwe rozbieżności w interpretowaniu pojęcia in vitro dla określenia zapłodnienia pozaustrojowego stosuje się często angielski skrót IVF.

Proces in vitro – jak przebiega i jakie są jego metody?

Zabieg in vitro polega na połączeniu plemnika z żeńską komórką jajową w warunkach laboratoryjnych. Jego celem jest utworzenie zarodka i przeniesienie go do jamy macicy. W laboratorium dochodzi do zapłodnienia i powstania zarodka.

Ciąża może rozwinąć się po zagnieżdżeniu zarodka w macicy. W procesie tym ocenia się zarodki pod względem ich zdolności rozwojowych, aby wybrać te, które dają największe szanse na uzyskanie ciąży.

Metody zapłodnienia in vitro:

• zapłodnienie metodą ICSI,
• zapłodnienie metodą IMSI,
• klasyczne zapłodnienie IVF,
• zapłodnienie metodą PICSI.

In vitro – przebieg

Procedura in vitro składa się z kilku kluczowych etapów, do których – w zależności od zastosowanej metody zapłodnienia pozaustrojowego – należą:

• pozyskanie gamet męskich i żeńskich,
• doprowadzenie gamet do zdolności zapłodnienia,
• połączenie oocytu z plemnikiem klasycznie (IVF) lub poprzez mikroiniekcję plemnika do cytoplazmy oocytu (ICSI),
• rozpoczęcie hodowli zarodków,
• przeniesienie zarodka do jamy macicy pacjentki,
• potwierdzenie ciąży po transferze.

Powikłania i ryzyka związane z zapłodnieniem in vitro

Nie każdy cykl kończy się zapłodnieniem lub uzyskaniem zarodka do transferu. Czasem konieczne jest przerwanie lub przełożenie procedury (np. przy zbyt słabej lub nadmiernej odpowiedzi na stymulację). Część zarodków jest mrożona (kriokonserwacja) i może zostać przeniesiona w kolejnych cyklach.

Ryzyko i możliwe powikłania procedury in vitro:

• Zespół hiperstymulacji jajników (OHSS) – rzadki dzięki nowoczesnym protokołom, ale potencjalnie groźny; objawy to ból brzucha, powiększenie jajników, nudności, rzadziej duszność czy zaburzenia krzepnięcia.

• Powikłania punkcji – ból, krwawienie, zakażenie, bardzo rzadko uszkodzenie narządów sąsiednich lub skręt jajnika; zabieg odbywa się w krótkim znieczuleniu dożylnym, które również niesie niewielkie, ale realne ryzyko.

• Ciąża mnoga – zwiększa ryzyko wcześniactwa i powikłań położniczych; obecnie zaleca się transfer pojedynczego zarodka (eSET), co istotnie ogranicza to ryzyko.

• Ciąża ektopowa lub heterotopowa – rzadkie, ale możliwe.

• Poronienie – ryzyko w dużej mierze zależy od wieku pacjentki i jakości genetycznej zarodka.

• Obciążenie psychiczne – oczekiwanie na wyniki, możliwe niepowodzenia, presja czasowa i finansowa mogą nasilać lęk i obniżenie nastroju; pomocne bywa wsparcie psychologiczne.

Dzieci z in vitro

Po zapłodnieniu powstaje zygota zawierająca materiał genetyczny pochodzący zarówno od matki (z oocytu), jak i ojca (z plemnika). Zygota następnie dzieli się na blastomery; we wczesnym stadium są to komórki o bardzo dużym (totipotencjalnym) potencjale rozwojowym – każda z nich zawiera pełny, prawidłowy zestaw chromosomów i może dawać początek różnym typom komórek oraz dalszemu rozwojowi zarodka.

Oznacza to, że we wczesnym okresie rozwoju zarodek tworzą komórki o szerokim potencjale różnicowania; nie oznacza to jednak „większych możliwości rozwojowych” niż u płodu, noworodka czy dorosłego organizmu.

Totipotencjalność oznacza zdolność pojedynczej komórki do wytworzenia całego organizmu wraz z tkankami pozazarodkowymi (np. łożyskiem). W kolejnych etapach rozwoju komórki stają się najpierw pluripotencjalne (mogą różnicować się w większość tkanek organizmu), a następnie multipotencjalne i unipotencjalne.

Większość dzieci urodzonych po procedurach in vitro rozwija się prawidłowo. Badania populacyjne wskazują na nieco częstsze wcześniactwo i niską masę urodzeniową, co w dużej mierze wiąże się z ciążami mnogimi oraz wiekiem i zdrowiem rodziców. Po uwzględnieniu tych czynników różnice zwykle się zmniejszają. Doniesienia dotyczące długoterminowego ryzyka (np. chorób przewlekłych czy zaburzeń neurorozwojowych) są niejednoznaczne; jeśli występuje wzrost ryzyka, pozostaje on niewielki. Decyzję o leczeniu warto omówić z lekarzem, odnosząc dane naukowe do indywidualnej sytuacji klinicznej.

Przygotowanie do in vitro i konieczne badania

Zanim dojdzie do zapłodnienia in vitro, niezbędne jest odpowiednie przygotowanie pary do planowanej procedury. Przed przystąpieniem do niej należy przeprowadzić zaplanowaną diagnostykę u obojga partnerów. Jej celem jest identyfikacja przyczyn niepłodności oraz dobór odpowiedniej metody leczenia, a także ocena bezpieczeństwa kobiety i przyszłej ciąży. Diagnostykę dzieli się na badania wstępne i obligatoryjne. W ramach wstępnych badań kobieta wykonuje cytologię oraz ocenę stężenia AMH, FSH, TSH i prolaktyny. Mężczyzna natomiast wykonuje badanie nasienia.

Na etapie przygotowań ważne są także czynniki modyfikowalne: utrzymanie prawidłowej masy ciała, zaprzestanie palenia tytoniu i używania e-papierosów, ograniczenie alkoholu, umiarkowana aktywność fizyczna, sen i redukcja stresu. Zaleca się suplementację kwasu foliowego w dawce uzgodnionej z lekarzem. Sposób żywienia powinien być zbilansowany (m.in. odpowiednia podaż białka, żelaza, jodu i witaminy D w razie wskazań). U mężczyzn znaczenie mają: unikanie przegrzewania jąder, odstawienie sterydów anabolicznych i optymalizacja leczenia chorób przewlekłych.

Warto rozważyć wsparcie psychologiczne lub udział w grupach wsparcia. Konsultacja psychologiczna może pomóc w radzeniu sobie z obciążeniem emocjonalnym, poprawie komunikacji w parze i przygotowaniu planu działania na wypadek niepowodzenia lub konieczności przerwania procedury.

Jakie badania trzeba wykonać przed in vitro?

Badania przed in vitro dla kobiet:

• APTT,

• przeciwciała anty-HBc,

• przeciwciała anty-HCV,

• VDRL (WR),

• oznaczenie stężenia glukozy we krwi,

• przeciwciała przeciwko cytomegalii (IgG i IgM),

• morfologia krwi,

• grupa krwi,

• przeciwciała anty-HIV-1/2,

• przeciwciała przeciwko różyczce (IgG i IgM),

• antygen HBs,

• stężenie sodu we krwi,

• stężenie potasu we krwi,

• przeciwciała przeciwko toksoplazmozie (IgG i IgM),

• ocena stopnia czystości pochwy.

• wymaz z kanału szyjki macicy w kierunku Chlamydia trachomatis metodą PCR.

Dodatkowe badania dla kobiet:

• badanie kariotypu,

• wymaz w kierunku Ureaplasma i Mycoplasma z kanału szyjki macicy,

• posiew ogólny z kanału szyjki macicy,

• USG piersi.

Badania przed in vitro dla mężczyzn:

• grupa krwi,
• przeciwciała anty-HCV,
• antygen HBs,
• VDRL (WR),
• przeciwciała anty-HBc,
• przeciwciała anty-HIV-1/2,
• przeciwciała przeciwko cytomegalii (IgG i IgM).

Badania dodatkowe dla mężczyzn:

• badanie kariotypu,
• ocena mutacji CFTR,
• test SCD,
• test HBA,
• oznaczenie stężenia estradiolu,
• oznaczenie stężenia TSH,
• badanie nasienia metodą MSOME,
• oznaczenie stężenia LH,
• oznaczenie stężenia testosteronu,
• oznaczenie stężenia FSH,
• oznaczenie stężenia prolaktyny,
• wymaz z cewki moczowej w kierunku Chlamydia trachomatis metodą PCR.

Potencjalne przeciwwskazania do in vitro i dostępne alternatywy

Wśród zdrowotnych przeciwwskazań do zastosowania procedury in vitro mieści się między innymi wiek pacjentki. W przypadku kobiet po 40. roku życia znacznie maleje liczba i jakość komórek jajowych. Zapłodnienie pozaustrojowe może być wówczas mniej skuteczne i wiązać się z większym ryzykiem powikłań. Innymi przeciwwskazaniami do wdrożenia tej metody są schorzenia przewlekłe, takie jak cukrzyca, nadciśnienie, a także choroby autoimmunologiczne i nowotworowe, które zwiększają ryzyko powikłań leczenia oraz ciąży.

Choroby te mogą również przyczynić się do niepowodzenia leczenia lub poronienia. Są to tylko wybrane sytuacje, w których odradza się przeprowadzenie procedury in vitro.

Wybrane przeciwwskazania do in vitro:

• cukrzyca,
• nadciśnienie,
• nadwaga i otyłość,
• mięśniaki macicy,
• polipy macicy,
• wiek powyżej 40. roku życia,
• wady rozwojowe macicy,
• choroby przenoszone drogą płciową,
• choroby autoimmunologiczne,
• choroby nowotworowe,
• depresja,
• nerwice,
• fobie.

Wiele z wymienionych stanów to przeciwwskazania względne – po odpowiednim przygotowaniu i stabilizacji chorób przewlekłych procedura może być bezpiecznie przeprowadzona. Zaburzenia nastroju czy lękowe same w sobie nie wykluczają leczenia, ale wymagają wsparcia i monitorowania. O kwalifikacji zawsze decyduje lekarz prowadzący po ocenie ryzyka.

Uzyskanie ciąży metodą in vitro nie jest więc dostępne dla każdej pary. Metoda ta jest proponowana w szczególności tym partnerom, u których zidentyfikowano typowe wskazania do jej wdrożenia.

Metodę in vitro zaleca się między innymi w przypadku:

• niedrożności jajowodów,

• endometriozy,

• niskiej jakości nasienia u mężczyzn,

• gdy inne metody leczenia niepłodności nie przyniosły oczekiwanych rezultatów.

Nawet w takich okolicznościach in vitro może nie stanowić dla pary opcji wyboru, na przykład ze względu na przekonania partnerów.

Wówczas wybierane są inne metody leczenia niepłodności, takie jak naprotechnologia.

Alternatywy dla in vitro obejmują m.in.:

• leczenie przyczynowe (np. chirurgiczne leczenie endometriozy lub korekcję niedrożności jajowodów),

• stymulację owulacji, inseminację domaciczną (IUI),

• leczenie andrologiczne oraz decyzje pozamedyczne, takie jak adopcja.

Wybór zależy od przyczyny niepłodności, wieku i preferencji pary.

Na decyzję o podjęciu leczenia wpływają również kwestie etyczne i prawne. W Polsce zasady leczenia niepłodności technikami wspomaganego rozrodu reguluje ustawa z 2015 r. o leczeniu niepłodności. Dotyczy ona m.in. kwalifikacji pacjentów, zasad dawstwa gamet i zarodków (zwykle anonimowego), liczby przenoszonych zarodków, kriokonserwacji i czasu przechowywania, a także postępowania z zarodkami w sytuacjach szczególnych (np. rozstanie partnerów).

Macierzyństwo zastępcze nie jest w Polsce oferowane przez kliniki. Przed rozpoczęciem terapii para podpisuje szczegółowe zgody i deklaracje dotyczące dysponowania materiałem biologicznym - warto je omówić z lekarzem i – w razie wątpliwości – z prawnikiem lub doradcą etycznym.

Zalety i wady metody in vitro

Skuteczność in vitro jest stosunkowo wysoka, co stanowi główną zaletę zapłodnienia pozaustrojowego. Dzięki temu pary bezskutecznie starające się o potomstwo zyskują realną szansę na powiększenie rodziny. Należy jednak pamiętać, że uzyskanie ciąży metodą in vitro jest kosztowne i nie każda para może sobie na to pozwolić. Istotne jest również to, że nie każdy transfer in vitro kończy się sukcesem.

Przyczyną niepowodzeń mogą być między innymi niezdiagnozowane wcześniej choroby czy zaburzenia o charakterze immunologicznym. Pary mają natomiast szansę na uzyskanie ciąży już po pierwszym zabiegu.

Koszty i refundacja metody in vitro

Dokładny koszt in vitro jest bezpośrednio uzależniony od kliniki, w której przeprowadzana jest procedura zapłodnienia pozaustrojowego. Pary, które decydują się na tę metodę, najczęściej ponoszą wydatek na poziomie ok. 10–12 tysięcy złotych. Cena in vitro rozpoczyna się już od ok. 4300 zł, na co wpływ ma w szczególności proponowana forma zapłodnienia – do wyboru są między innymi metody IMSI oraz ICSI. W celu zapoznania się z dokładnym cennikiem związanym z procedurą in vitro warto skontaktować się z wybraną placówką realizującą takie zabiegi.

Na łączny koszt składają się zwykle także leki do stymulacji, znieczulenie do punkcji, kriokonserwacja i przechowywanie zarodków, ewentualne badania genetyczne zarodków oraz wizyty kontrolne. Zakres świadczeń w cenie pakietu różni się między klinikami.

Czy in vitro jest refundowane?

W Polsce istnieje możliwość skorzystania z refundacji in vitro. Wynika to w szczególności z programów obowiązujących w wybranych miastach, gminach i województwach. Przełomem były zmiany w prawie krajowym w 2024 roku.

Refundacje (lokalne i ogólnokrajowe) mają zwykle określone kryteria kwalifikacji – m.in. wiek, rozpoznanie niepłodności, limit liczby prób – oraz obejmują konkretne etapy procedury. Aktualne zasady warto sprawdzić w urzędzie samorządowym lub w klinice.

Najczęstsze pytania dotyczące in vitro

• Czym różni się in vitro od metod in vivo?

  In vitro odnosi się do procedur pozaustrojowych, realizowanych w warunkach laboratoryjnych, natomiast in vivo dotyczy badań i eksperymentów przeprowadzanych w żywym organizmie.

• Jakie są główne etapy procedury in vitro?

  Główne etapy procedury in vitro obejmują pozyskanie gamet męskich i żeńskich, ich doprowadzenie do zdolności zapłodnienia, połączenie oocytu z plemnikiem, wytwarzanie zarodków i przeniesienie zarodka do jamy macicy pacjentki.

• Jakie badania są wymagane przed rozpoczęciem procedury in vitro?

  Przed rozpoczęciem procedury in vitro wymagane są badania wstępne, takie jak cytologia, ocena stężenia hormonów i badanie nasienia, a następnie realizowane są badania obligatoryjne, w tym badania krwi, ocena przeciwciał i testy na obecność infekcji.

• Czy in vitro jest refundowane w Polsce?

  Tak, w Polsce istnieje możliwość skorzystania z refundacji in vitro, dzięki programom obowiązującym w wybranych miastach, gminach i województwach, a przewidywane zmiany w prawie krajowym mają rozszerzyć finansowanie tej metody.

Skontaktuj się z nami, aby umówić wizytę!

Jeśli także chcesz poddać się leczeniu in vitro, nie wahaj się dłużej – skontaktuj się z nami. Nasz doradca bezpłatnie przedstawi Ci pełną ofertę spośród 11 klinik w Polsce wraz ze szczegółowymi cenami. Pomoże również w umówieniu wizyty konsultacyjnej u wybranego specjalisty na dogodny termin.