Leczenie zaniku nerwu wzrokowego komórkami macierzystymi

Jak wynika z danych Światowej Organizacji Zdrowia, obecnie na świecie ponad 284 mln ludzi zmaga się z ciężkim upośledzeniem wzroku, z czego 39 mln osób jest całkowicie niewidomych, a wśród nich 82% to chorzy po 50. roku życia. Wśród wielu chorób, które przyczyniają się do pogorszenia lub całkowitej utraty wzroku, jest także zanik nerwu wzrokowego.

Zanik nerwu wzrokowego – przyczyny i rodzaje

 Zanik nerwu wzrokowego to poważne schorzenie okulistyczne prowadzące do stopniowego pogorszenia widzenia, a w skrajnych przypadkach do jego utraty. Choroba ta może mieć różne mechanizmy powstawania oraz zróżnicowane przyczyny, dlatego jej prawidłowe rozpoznanie i klasyfikacja mają kluczowe znaczenie dla dalszego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego.

Gdy najpierw dochodzi do uszkodzenia włókien nerwowych siatkówki, a dopiero potem włókien nerwu wzrokowego, mówi się o zaniku wstępującym, natomiast w przypadku zmian patologicznych w oczodole, powodujących uszkodzenie nerwu wzrokowego, mamy do czynienia z zanikiem zstępującym.

Przyczyną zaniku nerwu wzrokowego może być jego zapalenie, ale także takie choroby, jak jaskra, tarcza zastoinowa czy zwyrodnienie siatkówki.

Komórki macierzyste – pozyskiwanie i potencjał

Terapia komórkami macierzystymi w okulistyce jest intensywnie badana i budzi nadzieje, ale w przypadku zaniku nerwu wzrokowego pozostaje na etapie badań klinicznych. Sir Martin J. Evans w 1981 roku wyizolował embrionalne komórki macierzyste u myszy, a za prace nad tymi komórkami otrzymał Nagrodę Nobla w 2007 roku.

Komórki macierzyste można pozyskiwać m.in. ze szpiku kostnego, tkanki tłuszczowej oraz z części pępowiny nazywanej galaretą Whartona. Z galarety Whartona izoluje się komórki, a następnie hoduje i namnaża – przygotowanie materiału do zastosowań klinicznych zwykle trwa kilka tygodni.

W praktyce badawczej często wykorzystuje się mezenchymalne komórki zrębowe (MSC), które można pozyskać zarówno ze szpiku, jak i z tkanki tłuszczowej – wynika to z dostępności i bogactwa komórek macierzystych w tej tkance oraz względnej prostoty procedury ich pozyskiwania. Warto podkreślić, że w zaniku nerwu wzrokowego jest to nadal terapia eksperymentalna.

Leczenie zaniku nerwu wzrokowego – metody i terapie eksperymentalne

Leczenie zaniku nerwu wzrokowego nie jest łatwym zadaniem i jeszcze niedawno stosowane terapie nie przynosiły zadowalających rezultatów. Kluczowym celem w leczeniu jest zahamowanie procesu obumierania włókien nerwowych oraz próba odtworzenia ich funkcji.

W tradycyjnych metodach terapii skupiano się na poprawie procesów metabolicznych w uszkodzonej tkance za pomocą witamin B2 i B6, stymulatorów biogennych lub enzymów, oraz starano się poprawić przepływ krwi w naczyniach. Terapia komórkami macierzystymi ma charakter badawczy i zakłada się, że dzięki działaniu parakrynnemu (uwalnianiu czynników troficznych i przeciwzapalnych) może wspierać neuroprotekcję.

Przeszczep komórek macierzystych – przebieg zabiegu

Procedura przeszczepiania komórek macierzystych jest zaawansowanym i obiecującym podejściem medycznym, które ma na celu leczenie różnych schorzeń i chorób. Proces ten polega na pobraniu komórek macierzystych z jednego źródła i przeniesieniu ich do chorej lub uszkodzonej tkanki lub narządu pacjenta, gdzie mają potencjał do naprawy i regeneracji.

W okulistyce sposób podania nie jest ujednolicony i zależy od protokołu badania (m.in. podanie podspojówkowe, podtenonowe, okołogałkowe/retrobulbarne, do ciała szklistego lub dożylnie).

Jak przebiega procedura?

Iniekcja wykonywana jest na sali operacyjnej przez chirurga okulistę, a pacjent poddawany jest znieczuleniu miejscowemu. W wybranych ośrodkach stosuje się wstrzyknięcie zawiesiny komórek w okolice oczodołu (np. do tkanki tłuszczowej oczodołu), aby umieścić je możliwie blisko nerwu wzrokowego i siatkówki.

Zabieg zwykle trwa krótko i bywa dobrze tolerowany. Ewentualna konieczność powtórzeń oraz odstępy między podaniami wynikają z założeń konkretnego protokołu badawczego – nie ma jednego, standardowego schematu.

Bezpieczeństwo i możliwe powikłania

Bezpieczeństwo takich procedur zależy od jakości preparatu komórkowego, drogi podania i nadzoru klinicznego. Opisywano zarówno dobrą tolerancję w badaniach wczesnych faz, jak i ciężkie powikłania po niezweryfikowanych, komercyjnych iniekcjach wewnątrzgałkowych (m.in. zapalenie wnętrza gałki ocznej, odwarstwienie siatkówki i trwała utrata wzroku).

Potencjalne ryzyka obejmują także wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego, powstawanie błon nasiatkówkowych, reakcje immunologiczne oraz teoretyczne ryzyko niekontrolowanego wzrostu tkanek. Zabieg powinien być wykonywany wyłącznie w ramach nadzorowanych badań klinicznych z odpowiednimi zgodami.

Skuteczność, bezpieczeństwo i badania kliniczne

Terapia zaniku nerwu wzrokowego przy użyciu komórek macierzystych jest przedmiotem badań w Stanach Zjednoczonych, Europie oraz w niektórych ośrodkach w Azji. Poza badaniami klinicznymi nie stanowi standardu leczenia.

W naszym kraju leczenie komórkami macierzystymi nadal uważane jest za terapię eksperymentalną i placówki, które ją stosują, muszą posiadać zgodę Komisji Bioetycznej. W przypadku produktów leczniczych terapii zaawansowanej (ATMP) wymagane są również właściwe zgody regulacyjne.

Co dalej? Przyszłe kierunki badań

Ważnym aspektem w kontekście przyszłości tej terapii jest dalsze badanie nad bezpieczeństwem i skutecznością stosowania komórek macierzystych. Dzięki postępom w tej dziedzinie, będących wynikiem licznych badań klinicznych i eksperymentalnych, możemy liczyć na lepsze zrozumienie, u kogo i w jakich warunkach potencjalne korzyści mogą przewyższać ryzyko.

Do czasu uzyskania mocnych dowodów rekomenduje się udział wyłącznie w zarejestrowanych badaniach klinicznych oraz unikanie ofert komercyjnych pozbawionych nadzoru naukowego i regulacyjnego.