Szczepionka przeciw HPV - kiedy należy wykonać szczepienie?

Spośród wielu typów wirusa brodawczaka ludzkiego wyróżnić możemy serotypy wysoce onkogenne, czyli HPV-16 i HPV-18. Zakażenie tymi wirusami wiąże się najczęściej z tzw. śródnabłonkową neoplazją wysokiego stopnia (cervical intraepithelial neoplasia – CIN), uważaną za zmianę przednowotworową prowadzącą w bardziej zaawansowanych stadiach do rozwoju raka szyjki macicy.

Szczepionka HPV – kiedy się szczepić?

Szczepienie jest najskuteczniejsze, jeśli jest wykonywane u osób, które nie miały dotąd styczności z żadnym z serotypów wirusa HPV. Z tego punktu widzenia istotne jest szczepienie młodych osób (dziewcząt i chłopców) przed inicjacją seksualną – wówczas sens profilaktyki jest największy.

Nawet po rozpoczęciu współżycia szczepienie może przynieść korzyści, ponieważ większość osób nie miała kontaktu ze wszystkimi typami HPV, a szczepionki nie działają leczniczo, tylko zapobiegają nowym zakażeniom.

Drogi zakażenia HPV

Serotypy HPV-6 i HPV-11 odpowiadają w głównej mierze za rozwój zmian brodawkowatych w okolicach narządów płciowych i odbytu osób zakażonych. Leczenie polega głównie na obserwowaniu rozwijających się zmian, regularnych badaniach cytologicznych i odpowiednio wczesnej interwencji zabiegowej.

Celem tej interwencji jest usunięcie niebezpiecznych zmian przednowotworowych. Z tego punktu widzenia ważna jest odpowiednia profilaktyka zakażenia wirusem HPV, która w głównej mierze opiera się na dostępnych w Polsce szczepionkach.

Zakażenie HPV szerzy się głównie poprzez kontakt skórno-skórny w okolicach intymnych (w tym podczas kontaktów seksualnych i oralnych), dlatego szczepienie najlepiej wykonać przed narażeniem na zakażenie. Prezerwatywa zmniejsza, ale nie eliminuje całkowicie ryzyka transmisji, bo wirus przenosi się także przez kontakt z nieosłoniętą skórą.

Szczepionki przeciw HPV – rodzaje i schemat

Dostępne preparaty:

• 2-walentna szczepionka Cervarix,
• 4-walentna szczepionka Gardasil 4 (do 2018 r. obowiązywała nazwa Silgard),
• 9-walentna szczepionka Gardasil 9.

Szczepionka Cervarix służy do zaszczepienia tylko dziewczynek i kobiet. Natomiast szczepionką Silgard można także szczepić dodatkowo chłopców i mężczyzn.

Dwuwalentna szczepionka chroni przed zakażeniem serotypami wysoce onkogennymi, czyli HPV-16 i HPV-18. Czterowalentna natomiast chroni dodatkowo przed zakażeniem serotypami HPV-6 i HPV-11.

Aktualnie schemat dawkowania zależy od wieku i odporności pacjenta: u osób rozpoczynających szczepienie przed 15. rokiem życia standardem są 2 dawki (zwykle w odstępie 6–12 miesięcy).

Natomiast u osób w wieku ≥15 lat oraz u osób z obniżoną odpornością zaleca się 3 dawki (zwykle 0–1–6 lub 0–2–6 miesięcy, zależnie od preparatu). Cały proces szczepienia powinien zakończyć się w ciągu roku (przy schemacie 3-dawkowym – do 12 miesięcy).

Dodatkową opcją jest dziewięciowalentna szczepionka Gardasil 9, która oferuje rozszerzoną ochronę przed kolejnymi serotypami wirusa HPV. Chroni ona nie tylko przed typami niskiego i wysokiego ryzyka, ale także przed dodatkowo onkogennymi wariantami (m.in. 31, 33, 45, 52, 58).

To sprawia, że Gardasil 9 stanowi najpełniejszą ochronę spośród dostępnych środków profilaktycznych. W praktyce jest to obecnie najczęściej stosowany preparat w programach szczepień populacyjnych.

Dla kogo jest szczepienie przeciw HPV?

Rutynowo zaleca się szczepienie w wieku 11–12 lat (można rozpocząć już od 9. roku życia), z nadrabianiem zaległości do 26. roku życia – niezależnie od płci.

U osób w wieku 27–45 lat szczepienie można rozważyć indywidualnie po rozmowie z lekarzem (tzw. wspólne podejmowanie decyzji), zwłaszcza jeśli istnieje ryzyko nowych ekspozycji (np. nowy partner seksualny) lub ograniczona wcześniejsza ekspozycja na HPV.

Osobom z obniżoną odpornością, w tym żyjącym z HIV, zaleca się schemat 3-dawkowy i rozważenie szczepienia zgodnie z aktualnymi rekomendacjami specjalistycznymi.

Według amerykańskich Centrów Kontroli Chorób i Prewencji (Centers for Disease Control and Prevention, CDC) szczepienia przeciwko HPV powinny objąć wszystkie dzieci pomiędzy 11. a 12. rokiem życia, bez względu na płeć, z możliwością nadrabiania do 26. roku życia.

W wieku 27–45 lat decyzję o szczepieniu podejmuje się indywidualnie, biorąc pod uwagę m.in. ryzyko narażenia i potencjalne korzyści. Szczepionki przeciw HPV nie leczą istniejących zakażeń ani zmian, ale skutecznie zapobiegają nowym zakażeniom typami, które obejmuje dany preparat.

Jak działa szczepionka HPV i przed czym chroni?

Szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) są kluczową metodą prewencji raka szyjki macicy. O zależności między wirusem HPV a rakiem szyjki macicy można poczytać tutaj.

Jak działają szczepionki przeciw HPV? Zawierają cząstki podobne do wirusów (tzw. VLP – virus‑like particles) złożone z białka otoczkowego L1, bez materiału genetycznego wirusa. Po podaniu organizm wytwarza swoiste przeciwciała neutralizujące, które zapobiegają przyłączeniu się HPV do komórek nabłonka i zakażeniu.

Dzięki temu szczepionki działają profilaktycznie (przed zakażeniem), a nie terapeutycznie.

Korzyści ze szczepienia przeciwko HPV:

• Szczepionki przeciwko HPV chronią przed najbardziej onkogennymi szczepami wirusa, w tym HPV-16 i HPV-18, które są odpowiedzialne za większość przypadków raka szyjki macicy.
• Poprzez zapobieganie zakażeniom HPV szczepionki zmniejszają ryzyko rozwoju przedrakowych zmian w komórkach szyjki macicy, które mogą przekształcić się w raka.
• Szczepionka zapewnia długotrwałą ochronę przed wirusem, co jest szczególnie ważne dla młodych osób przed rozpoczęciem aktywności seksualnej.
• Badania wykazały, że szczepienia przeciwko HPV znacząco obniżają częstość występowania raka szyjki macicy w populacjach, gdzie są one powszechnie stosowane.
• Szczepienia przeciwko HPV mogą także zapobiegać innym typom raka związanym z HPV, takim jak rak odbytu, sromu, pochwy oraz część nowotworów prącia i gardła.
• Szczepionki nie leczą istniejących zakażeń HPV ani już powstałych zmian (np. kłykcin czy zmian CIN) – ich celem jest zapobieganie nowym infekcjom.
• Chroniąc wiele osób w populacji, szczepienia ograniczają także transmisję wirusa (efekt pośredni), co dodatkowo wzmacnia ochronę populacyjną.

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania szczepień HPV

Jako że preparaty szczepionek nie zawierają żywych cząstek wirusów, niewielkiego stopnia przeziębienie nie jest przeciwwskazaniem do podania szczepionki. Szczepienie należy odroczyć jedynie w przypadku chorób przebiegających z wysoką gorączką.

W przypadku wystąpienia po podaniu pierwszej dawki ciężkiej, ogólnoustrojowej reakcji alergicznej (anafilaktycznej) nie powinno się kontynuować szczepienia danym preparatem. Także nadwrażliwość na jakąkolwiek substancję zawartą w szczepionce stanowi przeciwwskazanie do dalszej kontynuacji szczepienia.

Nie licząc tych rzadkich przypadków wszystkie szczepionki przeciwko HPV są uważane za bezpieczne i dobrze tolerowane przez pacjentów. Najczęściej wśród działań niepożądanych pacjenci zgłaszają zaczerwienienie, ból i uczucie świądu w miejscu wkłucia. Może wystąpić krótkotrwałe zasłabnięcie po iniekcji – zaleca się pozostanie pod obserwacją przez około 15 minut.

Ciąża i karmienie piersią

Nie zaleca się rozpoczynania szczepienia w ciąży. Jeśli ciąża zostanie rozpoznana po pierwszej dawce, kolejne dawki należy odroczyć do czasu jej zakończenia. Karmienie piersią nie stanowi przeciwwskazania. U osób z obniżoną odpornością odpowiedź na szczepienie może być słabsza, ale szczepienie jest zalecane – z zastosowaniem schematu 3‑dawkowego.

Refundacja szczepionki HPV

Szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) są w Polsce finansowane ze środków publicznych dla określonych roczników. Obecnie bezpłatne szczepienia w ramach programu powszechnego obejmują dziewczęta i chłopców w wybranych rocznikach wieku 12–13 lat (harmonogram może się zmieniać wraz z kolejnymi rocznikami).

Od 2024 roku program obejmuje również chłopców. Poza programem ogólnopolskim działają lokalne programy samorządowe, a wybrane preparaty mogą podlegać częściowej refundacji – zakres i poziom refundacji są określane w aktualnych obwieszczeniach Ministra Zdrowia i mogą ulegać zmianom.

Aktualne zasady realizacji i finansowania najlepiej sprawdzić na stronach MZ/NFZ lub w Internetowym Koncie Pacjenta oraz w swojej przychodni.