Wirus HPV a rak szyjki macicy

W Polsce statystyki dotyczące raka szyjki macicy są niepokojące – co roku rozpoznaje się go u kilku tysięcy kobiet, a z jego powodu umiera wciąż zbyt wiele pacjentek. Wskaźniki zachorowalności i umieralności pozostają w Polsce stosunkowo wysokie na tle wielu krajów UE, co podkreśla znaczenie profilaktyki i regularnych badań przesiewowych. Rozwój tego nowotworu jest związany z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV).

HPV – co to jest i jak wpływa na zdrowie?

Wirus brodawczaka ludzkiego (human papillomavirus) jest wirusem DNA i obecnie znamy około 100 jego typów. Wirus brodawczaka ma udowodniony związek z powstawaniem różnych typów nowotworów, w tym raka szyjki macicy.

Odkrycie związku między infekcją HPV a nowotworami należy do Polaków. W 1978 r. Stefania Jabłońska odkryła obecność tego wirusa w komórkach raka skóry. Jednak najważniejszym dokonaniem było udowodnienie związku między zakażeniem a rozwojem raka żeńskiego układu płciowego. Kilka lat później Harald zur Hausen, niemiecki lekarz, stwierdził obecność wirusa również w raku szyjki macicy. To przyczyniło się do opracowania szczepionki, która zmniejsza ryzyko zachorowania na ten nowotwór. Za swoje badania nad wirusem HPV został uhonorowany Nagrodą Nobla w 2008 r.

Jednakże HPV nie jest odpowiedzialny jedynie za rozwój raka szyjki macicy. Zakażenia niektórymi typami mogą prowadzić do rozwoju nowotworów jamy ustnej, gardła, odbytu, a także nowotworów prącia i sromu. Większość zakażeń HPV przebiega jednak bezobjawowo i samoistnie ulega eliminacji przez układ odpornościowy. Mimo to istotne jest regularne wykonywanie badań profilaktycznych.

HPV a rak szyjki macicy – ryzyko i statystyki

Wirus HPV przenosi się głównie drogą płciową, a objawem klinicznym zakażenia są kłykciny kończyste, które występują w obrębie skóry i błon śluzowych krocza, odbytu i sromu. Kłykciny są brodawkowatymi naroślami związanymi z zakażeniem HPV 6 i 11, podczas gdy w onkogenezie raka szyjki macicy biorą udział wirusy wysokiego ryzyka – typy 16, 18, 31 i 33.

Obecność kłykcin nie oznacza zwiększonego ryzyka raka szyjki macicy – wywołują je typy niskiego ryzyka, podczas gdy zakażenia onkogenne najczęściej przebiegają bezobjawowo, dlatego kluczowe są badania przesiewowe.

Zakażenie ludzkim wirusem brodawczaka jest najważniejszym czynnikiem ryzyka, a jak możemy przeczytać w podręczniku „Położnictwo, ginekologia i niepłodność”, aż 40–60% aktywnych seksualnie osób ma wykładnik zakażenia HPV, a DNA wirusa obecne jest w 90% zmian przedinwazyjnych i inwazyjnych.

W Polsce każdego roku rozpoznaje się około 3000 nowych przypadków raka szyjki macicy, a z jego powodu. Niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy są związane z przetrwałym zakażeniem HPV wysokiego ryzyka.

W kontekście ryzyka rozwoju raka szyjki macicy niezbędne jest, by lekarze informowali pacjentów o możliwości zastosowania szczepionki oraz regularnego poddawania się badaniom przesiewowym. Profilaktyka jest kluczem do zmniejszenia liczby przypadków tej choroby.

Profilaktyka i badania przesiewowe: cytologia i test HPV

Dysplazja, czyli wewnątrznabłonkowa neoplazja szyjki macicy (CIN), jest stanem przedrakowym. Przeciętny czas, który musi upłynąć, aby na jej podłożu powstał rak szyjki macicy, wynosi od 3 do 10 lat.

Objawy nowotworu, jak krwiste upławy, krwawienia kontaktowe czy bóle podbrzusza, występują późno i są niespecyficzne. Aby móc wyleczyć raka szyjki macicy, należy go wykryć we wczesnym stadium.

Wewnątrznabłonkową neoplazję szyjki macicy można wykryć, wykonując wymaz cytologiczny. Cytologia jest badaniem bezbolesnym, przeprowadzanym przez lekarza ginekologa lub położną. W Polsce w ramach programu profilaktyki zaprasza się kobiety w wieku 25–64 lat na badanie cytologiczne co 3 lata.

Częstsze lub wcześniejsze badania mogą być zalecane indywidualnie przez lekarza, np. po rozpoczęciu współżycia, przy nieprawidłowych wynikach lub dodatkowych czynnikach ryzyka.

W profilaktyce raka szyjki macicy można wyróżnić także co-test HPV, czyli cytologię płynną z testem HPV, która jest czulsza niż zwykły wymaz.

W części zaleceń na świecie stosuje się również pierwotne testowanie w kierunku HPV wysokiego ryzyka z cytologią jako badaniem uzupełniającym, zwłaszcza po 30. roku życia.

Testy na obecność HPV

Testy na HPV należą do kluczowych metod profilaktyki raka szyjki macicy. Wykrycie zakażenia wirusem nie oznacza, że kobieta zachoruje na ten nowotwór, ale wskazuje, że znajduje się w grupie podwyższonego ryzyka.

Badanie HPV to test diagnostyczny, który ma na celu wykrycie obecności wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV) w organizmie. Zwykle polega na pobraniu próbki komórek z szyjki macicy i analizie ich w kierunku obecności DNA wirusa HPV.

Test HPV pozwala na identyfikację szczepów wirusa o wysokim ryzyku onkogennym, co jest kluczowe dla wczesnego wykrywania i zapobiegania rozwojowi raka szyjki macicy.

Jak działa test HPV?

Test HPV wykorzystuje technikę PCR (łańcuchowa reakcja polimerazy), która pozwala na wykrycie DNA wirusa brodawczaka.

PCR umożliwia szybkie zwielokrotnienie obecnych w pobranym materiale wybranych cząsteczek DNA i w ten sposób wykazanie jego obecności w próbce.

Ocena ma charakter jakościowy – potwierdza lub wyklucza zakażenie, ale nie informuje o tym, ile wirusów znajduje się w organizmie.

Na rynku istnieją różne rodzaje testów HPV. Jeden test rozróżnia od kilku do nawet kilkudziesięciu serotypów wirusa HPV, zarówno niskiego, jak i wysokiego ryzyka rozwoju raka szyjki macicy. Dostępne są także testy wykonywane na materiale z jamy ustnej, jednak nie są one przeznaczone do populacyjnego przesiewu w kierunku nowotworów głowy i szyi.

Testy mRNA (E6/E7) cechują się zwykle wyższą swoistością dla zakażeń przetrwałych, a ich czułość jest porównywalna z testami DNA.

Test na HPV jest prosty do wykonania i zazwyczaj wymaga pobrania wymazu z szyjki macicy (procedura podobna do cytologii). Dostępne są również testy do samodzielnego pobrania materiału przez kobiety (wymaz z pochwy).

U mężczyzn nie ma standaryzowanego badania przesiewowego w kierunku HPV; ewentualne pobranie materiału wykonuje się według wskazań w placówce medycznej. Próbka następnie przesyłana jest do laboratorium. Czas oczekiwania na wynik wynosi do 7 dni od momentu dotarcia próbki do placówki.

Kiedy wykonać test na HPV?

Wykonanie testu HPV powinny rozważyć przede wszystkim osoby aktywne seksualnie, często zmieniające partnerów. Wskazanie może stanowić również planowanie ciąży – ryzyko transmisji pionowej jest niewielkie, ale możliwe.

Wskazaniem do diagnostyki zakażenia HPV są również nawracające stany zapalne okolicy narządów płciowych oraz zmiany o charakterze brodawek i kłykcin kończystych.

Częstotliwość wykonywania badań przesiewowych zależy od wieku, zastosowanej metody i wyniku poprzednich badań – w programach przesiewowych cytologię wykonuje się zwykle co 3 lata, a test HPV co 5 lat, chyba że lekarz zaleci inaczej. Koszt testu zależy od jego zakresu i można go zakupić przez internet. Test HPV wykrywający najczęściej powodujące raka typy HPV 16 i 18 kosztuje 149 zł, natomiast wykrywający 14 typów wirusa już 239 zł, a 37 typów lub test HPV mRNA – 349 zł.

Szczepionka przeciw HPV – skuteczność i wskazania

Istnieje również szczepionka przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego. Dostępne są trzy preparaty: Cervarix (2-walentny, przeciw typom 16 i 18), Gardasil (4-walentny, przeciw typom 6, 11, 16 i 18) oraz Gardasil 9 (9-walentny, dodatkowo przeciw typom 31, 33, 45, 52 i 58).

Szczepienie zaleca się przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, zwykle od 9. roku życia; mogą z niego korzystać także chłopcy i mężczyźni. Schemat podawania zależy od wieku: u młodszych stosuje się 2 dawki, u starszych – 3 dawki. Ostateczne wskazania wiekowe i liczba dawek wynikają z charakterystyki produktu i aktualnych zaleceń lekarskich. Szczepionka nie działa na już rozwijającego się raka i nie leczy istniejących zmian skórnych; nie zastępuje też badań przesiewowych.