Leczenie zwyrodnienia plamki żółtej AMD komórkami macierzystymi

Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem (AMD – Age-related Macular Degeneration) to schorzenie polegające na starzeniu się centralnej części siatkówki, plamki żółtej. Proces ten jest typowy dla osób po 55. roku życia i nie wynika z innych przyczyn. W początkowej fazie choroba objawia się odkładaniem lipidów w siatkówce, tworząc tzw. druzy.

Nie powodują one zazwyczaj pogorszenia wzroku, ale u niektórych pacjentów może dojść do progresji choroby. Dochodzi wtedy do uszkodzenia i zaniku fotoreceptorów, co może prowadzić do utraty widzenia, aż do ślepoty włącznie.

Dane przedstawione przez National Eye Institute z 2010 roku wskazują, że ponad dwa miliony Amerykanów cierpi na AMD, co oznacza wzrost o 300 tysięcy w porównaniu do roku 2000. Podobne dane znajdziemy w Wielkiej Brytanii – 4,8% chorych powyżej 65. roku życia i 12,2% powyżej 80. roku życia cierpi na to schorzenie.

Nowsze raporty potwierdzają stały wzrost liczby chorych wraz ze starzeniem się populacji, co podkreśla potrzebę rozwoju skuteczniejszych metod leczenia.

Terapia komórkami macierzystymi w AMD – na czym polega?

Komórki macierzyste to komórki o zdolności do samoodnowy i różnicowania w inne typy komórek. W badaniach nad AMD wykorzystuje się przede wszystkim komórki, które mogą przekształcić się w komórki nabłonka barwnikowego siatkówki (RPE) – kluczowe dla odżywiania i wspierania fotoreceptorów. Źródłem mogą być komórki embrionalne (hESC) lub komórki indukowane pluripotencjalne (iPSC); badane są także komórki mezenchymalne (MSC) ze względu na ich potencjalne działanie wspierające i przeciwzapalne.

Różne metody terapii AMD obejmują m.in. iniekcje preparatów anty-VEGF w postaci wysiękowej choroby, a w suchej postaci AMD prowadzone są również badania i w niektórych krajach wprowadzono terapie ukierunkowane na układ dopełniacza w zaawansowanej atrofii. Zastosowanie komórek macierzystych jest podejściem eksperymentalnym, które w okulistyce bada się przede wszystkim w AMD, a także w wybranych innych schorzeniach siatkówki.

Terapię z wykorzystaniem komórek macierzystych planuje się zwykle poprzez ich podanie pod siatkówkę. Najczęściej są to zawiesiny komórek RPE lub specjalne „łatki” komórek RPE osadzonych na biokompatybilnym rusztowaniu. W tym środowisku komórki mogą zastąpić uszkodzony nabłonek barwnikowy siatkówki i wspierać fotoreceptory.

Dzięki temu możliwe jest poprawienie odżywienia i usuwania produktów przemiany materii, co może spowolnić pogarszanie się widzenia, a u części chorych – przynieść pewną poprawę funkcji wzrokowych.

Mechanizm działania

Mechanizm działania terapii komórkowych w AMD opiera się na kilku uzupełniających się procesach. Komórki mogą przyczyniać się do zastępowania uszkodzonych komórek nabłonka barwnikowego siatkówki (RPE), a także zapewniać wsparcie troficzne i przeciwzapalne dla struktur siatkówki.

Istotnym elementem ich działania może być również wspomaganie usuwania toksycznych złogów, które odgrywają rolę w postępie choroby. Potencjalne korzyści z takiej terapii obejmują stabilizację przebiegu AMD, spowolnienie utraty wrażliwości siatkówki, a u części pacjentów także poprawę ostrości widzenia lub zdolności czytania z bliska.

Badania kliniczne i bezpieczeństwo terapii

Pierwsze próby z komórkami macierzystymi w terapii AMD rozpoczęto w Indiach w 2006 roku, jednak nie ma publikacji potwierdzających wyniki długoterminowe. W 2011 roku firma Advanced Cell Technology rozpoczęła badania tego typu, a obecnie trwa kilka prób klinicznych z różnymi rodzajami komórek macierzystych.

Wczesne badania fazy I/II, prowadzone w małych grupach, sugerują akceptowalny profil bezpieczeństwa oraz sygnały potencjalnej poprawy funkcji wzrokowych u części pacjentów, jednak konieczne są większe, kontrolowane badania, aby potwierdzić skuteczność.

Postępy w leczeniu AMD komórkami macierzystymi

Zgodnie z raportami Focus, pierwsza terapia komórkami macierzystymi miała miejsce w sierpniu 2015 w Wielkiej Brytanii. Pacjentka zgłosiła brak powikłań, dając nadzieję na przyszłość. W 2018 roku, w Londynie, dwóch pacjentów z zaawansowanym AMD odzyskało częściowo wzrok po zastosowaniu tej terapii.

Chociaż początkowe prognozy sugerowały poprawę widzenia o trzy linie, rzeczywiste wyniki były niemal dwukrotnie lepsze. Kolejne doniesienia z lat 2019–2024 opisują utrzymanie akceptowalnego profilu bezpieczeństwa w obserwacjach wieloletnich oraz sygnały funkcjonalnej poprawy u niektórych chorych, lecz efekty są zmienne i nie u wszystkich pacjentów dochodzi do poprawy.

Od 2019 roku w Centrum Klinicznym NIH w Bethesda trwają badania nad skutecznością i bezpieczeństwem terapii komórkami macierzystymi w AMD. 20 uczestników badania, w wieku powyżej 55 lat, jest monitorowanych przez 5 lat. Planowane zakończenie badania to maj 2029 roku.

Zastosowania komórek macierzystych w medycynie

Badania nad komórkami macierzystymi dopiero zyskują na popularności, ale już są używane w terapii wielu schorzeń, takich jak:

• zwyrodnienia stawów (biodrowego i kolanowego),
• zanik nerwu wzrokowego,
• rany i oparzenia,
• łysienie,
• modelowanie tkanek miękkich, np. wypełnianie zmarszczek.

Zastosowanie pluripotencjalnych komórek macierzystych w medycynie rozwija się dynamicznie. W miarę postępu badań możemy oczekiwać bardziej wiarygodnych danych z większych prób klinicznych i – jeśli skuteczność oraz bezpieczeństwo zostaną potwierdzone – szerszego wdrażania innowacyjnych terapii poprawiających jakość życia pacjentów.