Rodzaje endoprotez stawu biodrowego

Endoprotezy stawu biodrowego to sztuczne konstrukcje, zastępujące zniszczone i nieprawidłowo funkcjonujące elementy składowe stawu. Z tego względu elementy te muszą przypominać w budowie trzon kości udowej, jej głowę oraz panewkę stawu biodrowego. Właściwy dobór wszystkich składowych endoprotezy biodra oraz właściwe ich zamocowanie są warunkiem prawidłowego funkcjonowania stawu i pełnej rehabilitacji.

Pod względem zakresu planowanej lub wykonanej operacji endoprotezy stawu biodrowego dzieli się na połowicze i całkowite. Bardzo ważnym kryterium jest także sposób mocowania poszczególnych elementów ze sobą oraz z pozostałym kośćcem pacjenta.

Rodzaje endoprotez biodra

Endoproteza połowicza (hemiartroplastyka) zastępuje tylko głowę i szyjkę kości udowej przy pozostawieniu własnej panewki. Zwykle stosuje się ją u osób starszych po złamaniu szyjki kości udowej, jeśli chrząstka panewki jest zachowana. Endoproteza całkowita (alloplastyka całkowita, THA) zastępuje zarówno element udowy, jak i panewkę i jest najczęściej wybierana w chorobie zwyrodnieniowej, jałowej martwicy głowy kości udowej, dysplazji lub innych schorzeniach, które obejmują również panewkę.

O wyborze rodzaju protezy decydują m.in. wiek, jakość kości, poziom aktywności i stopień uszkodzenia stawu.

Endoproteza połowicza stawu biodrowego

Zwykle endoprotezy połowicze stawu biodrowego stosowane są u osób starszych po złamaniu szyjki kości udowej, gdy pozostawiana jest własna panewka stawowa pacjenta. Po umocowaniu endoprotezy poza obszarem złamanej części głowy kości udowej i szyjki, po wcześniejszym przycięciu kikuta szyjki, frezuje się kanał w nasadzie i trzonie kości udowej i osadza się endoprotezę cementową (czyli mocowaną za pomocą cementu kostnego) lub bezcementową (wciskaną/press-fit). Trzpienie endoprotezy mogą mieć powierzchnie sprzyjające osteointegracji (np. porowate warstwy tytanowe lub powłoki hydroksyapatytowe), co ułatwia trwałe połączenie kości z implantem.

Pod względem liczby elementów składowych protezy połowicze są jedno-, dwu- lub wieloelementowe. W protezach połowiczych dwuelementowych jeden z elementów to trzpień, a drugi to element głowy kości udowej, który wykonany jest zwykle z metalu.

Endoprotezy wieloelementowe charakteryzują się złożoną budową głowy, przez co powstają dwie płaszczyzny stawowe. Taka budowa endoprotez sprzyja ich trwałości i w mniejszym stopniu powoduje powstawanie zmian zwyrodnieniowych w panewce. Endoprotezy bipolarne trudniej jest także zwichnąć.

Endoproteza całkowita stawu biodrowego

Endoprotezy całkowite składają się zazwyczaj z metalowej czaszy panewki osadzanej w kości miednicy (wbijanej lub wkręcanej), wkładki (polietylenowej lub ceramicznej) oraz elementu udowego: trzpienia z wymienną głową. W niektórych rozwiązaniach stosuje się panewki o podwójnej mobilności (dual mobility), w których wkładka polietylenowa jest ruchoma względem czaszy, co może zwiększać stabilność i zmniejszać ryzyko zwichnięcia.

Zarówno w endoprotezach całkowitych, jak i połowiczych trzpienie mogą być krótkie (przynasadowe), standardowe lub długie – dobór zależy m.in. od jakości kości i wskazań klinicznych.

Mocowanie endoprotezy biodra: cementowe, bezcementowe

Dobór sposobu mocowania zależy od wieku, jakości kości i obciążeń: u młodszych pacjentów często preferuje się elementy bezcementowe sprzyjające wrastaniu kości, natomiast u osób z osteoporozą rozważa się trzpienie cementowe dla uzyskania natychmiastowej stabilności.

Rodzaje mocowania

Endoprotezy biodra dzielimy również pod względem zastosowanego mocowania pomiędzy kością a protezą na:

• bezcementowe,
• hybrydowe,
• całkowite cementowe.

Mocowanie hybrydowe polega na tym, że jeden element endoprotezy mocowany jest z użyciem cementu, a drugi bezcementowo.

W ostatnich latach coraz większy nacisk kładzie się na biokompatybilność użytych materiałów oraz techniki, które promują szybkie wrastanie kości w implant. Dostępne są nowe technologie produkcyjne, takie jak druk 3D, umożliwiające precyzyjne dostosowanie implantów do anatomicznych potrzeb pacjentów oraz tworzenie porowatych, sprzyjających osteointegracji struktur.

Techniki małoinwazyjne (MIS), nawigacja i robotyka

Minimalnie inwazyjna chirurgia biodra (MIS) to podejście polegające na oszczędzaniu tkanek miękkich i wykonywaniu mniejszego cięcia skórnego. Należą do niego m.in. dostępy oszczędzające mięśnie, w tym przedni (DAA) czy małoinwazyjny tylny/anterolateralny. Potencjalne korzyści to mniejszy ból pooperacyjny, krótszy pobyt w szpitalu i szybsza rehabilitacja, ale nie każdy pacjent się kwalifikuje.

O możliwości zastosowania MIS decydują budowa miednicy i kości udowej, deformacje, przebyte operacje, masa ciała oraz doświadczenie zespołu operacyjnego. Coraz częściej wykorzystuje się też nawigację komputerową lub systemy robotyczne oraz protokoły szybkiej ścieżki (ERAS), które pomagają precyzyjnie ustawić implanty i przyspieszyć powrót do sprawności.

Postęp w dziedzinie endoprotez stawowych obejmuje również rozwój technik operacyjnych, które są mniej inwazyjne, co prowadzi do szybszego gojenia i mniejszej liczby powikłań pooperacyjnych. Dodatkowo, coraz częściej stosuje się podejścia z dostępu przedniego, które minimalizują uszkodzenie mięśni i przyspieszają powrót do aktywności.

Warto porozmawiać z lekarzem o możliwości zastosowania technik minimalnie inwazyjnych, nawigacji komputerowej lub robotyki oraz o planie rehabilitacji i protokołach ERAS – wybór metody powinien być dostosowany do indywidualnej anatomii i stanu zdrowia pacjenta.

Powierzchnie ślizgowe endoprotez (artykulacje)

Podział endoprotez biodra ze względu na artykulację uwzględnia rodzaj powierzchni, pomiędzy którymi występuje ruch w stawie (ten podział dotyczy jedynie endoprotez całkowitych).

Podział ze względu na artykulację:

• metal–metal – jeżeli panewka i głowa są zbudowane z metalu,
• metal–polietylen – występuje przy połączeniu wkładki polietylenowej w panewce (jako elementu stałego lub rozwiązania o podwójnej mobilności),
• ceramika–ceramika,
• ceramika–polietylen.

Każda z tych kombinacji ma swoje zalety i wady. Powierzchnie ceramika–ceramika cechują się bardzo wysoką odpornością na ścieranie, ale są droższe i mogą wiązać się z rzadkimi zjawiskami akustycznymi. Powierzchnie metal–metal obecnie stosuje się rzadko ze względu na ryzyko uwalniania jonów metali. Wkładki polietylenowe są mniej kosztowne - nowoczesny polietylen wysoko usieciowany (HXLPE) wykazuje znacznie mniejsze zużycie niż starsze materiały, co wydłuża trwałość implantów.

Endoproteza całkowita BHR

Endoproteza całkowita BHR (od angielskiej technologii Birmingham Hip Resurfacing) jest przykładem endoprotezy, którą trudno odpowiednio zakwalifikować, uwzględniając powyższe kryteria, ponieważ zawiera trzpień, który nie jest wbijany do kości udowej, gdyż koncepcja tej endoprotezy polega na odświeżeniu powierzchni głowy kości udowej (resurfacing), naklejeniu na szyjkę elementu głowowego przy użyciu cementu oraz wbiciu panewki o budowie hybrydowej.

Endoprotezy typu BHR są szczególnie polecane dla młodszych, aktywnych pacjentów, którzy pragną zachować jak największą naturalną funkcję swojego stawu biodrowego. Warto dodać, że ten rodzaj endoprotezy wiąże się z mniejszym usunięciem tkanki kostnej pacjenta, co jest istotnym czynnikiem dla długoterminowego sukcesu operacji.

Z uwagi na to, że BHR i inne endoprotezy powierzchniowe są zwykle układami metal–metal, ich zastosowanie jest obecnie ograniczone do starannie dobranych pacjentów i ośrodków z dużym doświadczeniem. W przypadku takich implantów zaleca się kontrolę pooperacyjną zgodnie z zaleceniami lekarza, w tym ocenę kliniczną i obrazową, a w razie wskazań również oznaczanie stężeń jonów metali.