Niepłodność - aspekt psychologiczny

W ostatnich latach problem niepłodności znacznie się nasilił. Według najnowszych danych, problem niepłodności dotyczy około 1 na 6 osób na świecie, co potwierdza jego globalny i narastający charakter. Przyczyny i konsekwencje niepłodności obejmują sferę społeczną, somatyczną oraz w ogromnym stopniu także psychologiczną stronę człowieka.

Problemy psychologiczne mogą być konsekwencją niepłodności. Mogą też leżeć u jej podłoża. W przypadku kiedy badania nie wskazują przyczyn somatycznych, mówimy o niepłodności o niewyjaśnionej przyczynie.

Niepłodność jest problemem wieloczynnikowym. Oznacza to, że na trudności z poczęciem mogą jednocześnie wpływać czynniki hormonalne, ginekologiczne, andrologiczne, styl życia, wiek oraz obciążenie psychiczne. Taki sposób patrzenia na problem pomaga uniknąć uproszczeń i lepiej dobrać leczenie.

Niepłodność – przyczyny, diagnoza i czynniki ryzyka

Niepłodność diagnozuje się zwykle po roku do dwóch lat regularnego pożycia bez użycia środków antykoncepcyjnych, podczas którego nie dochodzi do zapłodnienia. Diagnostykę rozpoczyna się po 12 miesiącach, a u kobiet powyżej 35. roku życia już po 6 miesiącach. U kobiet po 40. roku życia lub przy znanych czynnikach ryzyka diagnostyki nie należy odkładać.

Przeważnie przyczyn niepłodności upatruje się w dysfunkcjach fizjologicznych. Często okazuje się jednak, że kluczową rolę odgrywa aspekt psychologiczny. Psychogenne podłoże niepłodności występuje u około 25% małżeństw. Czynniki psychologiczne najczęściej współwystępują z biologicznymi, a rzadko są jedyną przyczyną.

Na płodność wpływa również:

• wiek, zwłaszcza wiek kobiety,
• stan zdrowia partnera,
• jakość nasienia,
• masa ciała,
• sen,
• aktywność fizyczna,
• palenie tytoniu,
• alkohol,
• przewlekły stres.

Dlatego pełna ocena trudności z poczęciem nie powinna ograniczać się wyłącznie do jednego badania czy jednej konsultacji, lecz obejmować oboje partnerów.

Stres i psychika a starania o dziecko

Istotne znaczenie podczas starań o dziecko odgrywa stres i przemęczenie. Przeciążenie obowiązkami oraz napięcia nie sprzyjają życiu seksualnemu i często są czynnikiem zakłócającym prawidłowe funkcjonowanie organizmu na wielu płaszczyznach. Badania wskazują, że przewlekły stres może wpływać na oś podwzgórze–przysadka–gonady, zaburzając owulację i produkcję plemników.

Czynnikiem zakłócającym mogą być także niekonstruktywne konflikty między partnerami. Podobnie różnego rodzaju kryzysy życiowe, które obciążają psychikę. Sytuacje wywołujące napięcie wpływają na gospodarkę hormonalną kobiet utrudniając tym samym zajście w ciążę. U mężczyzn mogą wpływać niekorzystnie na jakość życia płciowego oraz chęć i gotowość do współżycia.

Napięcie może towarzyszyć także samym staraniom o dziecko, oczekiwaniu na zajście w ciąże. Im większe oczekiwanie i nadzieja, ty większe napięcie z nim związane. W związku z tym samo staranie i oczekiwanie może paradoksalnie przeszkadzać w osiągnięciu celu. Choć zależność ta nie jest jednoznaczna, wiadomo, że redukcja stresu poprawia ogólne funkcjonowanie i dobrostan par.

Stres nie zawsze jest bezpośrednią przyczyną niepłodności, ale bardzo często pogarsza jej przebieg i utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Stres może prowadzić do:

• spadku libido,
• zaburzeń snu,
• wyczerpania psychicznego,
• pogorszenia komunikacji w związku.

Z tego powodu nowoczesna opieka nad pacjentami z niepłodnością obejmuje nie tylko diagnostykę medyczną, ale również wsparcie emocjonalne.

Kolejnymi czynnikami, związanymi z psychiką ale manifestującymi się także w ciele są zaburzenia oraz choroby psychiczne. Depresja może utrudniać poczęcie – wpływa m.in. na libido, styl życia oraz regulację hormonalną. W chorobie tej zaburzone zostają podstawowe funkcje życiowe także związane z rozmnażaniem. Chory unika zbliżeń z partnerem, jego hormony nie pracują prawidłowo, przez większość czasu doświadcza uczucia lęku i przygnębienia.

Zaburzenia i stany lękowe są również częstą przyczyną trudności w staraniu się o dziecko. Organizm człowieka z podwyższonym poziomem lęku jest przygotowany do walki lub ucieczki. To stan gotowości pojawiający się w momencie poczucia zagrożenia. Ta mobilizacja fizjologiczna i psychologiczna nastawiona jest na obronę podczas gdy poczęciu dziecka dużo bardziej sprzyjają spokój i relaks lub przynajmniej stan bardziej neutralny. Wysoki poziom kortyzolu może dodatkowo zaburzać równowagę hormonalną organizmu.

U części osób pojawia się także poczucie utraty kontroli nad własnym życiem. Cykl miesiączkowy, terminy badań, oczekiwanie na wyniki i planowanie współżycia pod kątem dni płodnych mogą sprawić, że intymność zaczyna być traktowana zadaniowo. To z kolei zwiększa napięcie i może obniżać satysfakcję seksualną obojga partnerów.

Niepłodność a zdrowie psychiczne partnerów

Z drugiej strony niepłodność odbija się także znacząco na psychice małżonków. Partnerzy nie są na nią przygotowani. Większość ludzi myśli o sobie jako o osobach potencjalnie zdolnych do powiększenia rodziny bez dodatkowego wsparcia i ingerencji. Sama informacja diagnozująca w kierunku niepłodności często jest źródłem cierpienia dla starającej się o potomstwo pary.

Badania pokazują, że poziom stresu u osób leczących niepłodność może być porównywalny do tego obserwowanego w chorobach przewlekłych. Wiele osób dotkniętych tym problemem nie wie jak reagować na pytania ze strony otoczenia oraz informacje o ciążach wśród znajomych. Dodatkowo osoby te zmagają się z poczuciem winy, frustracją oraz ogromną presją społeczną.

Po około dwóch latach bezowocnych starań często dochodzi do znacznego obniżenia nastroju. Ryzyko objawów depresyjnych i lękowych istotnie wzrasta wraz z czasem trwania niepłodności. Reakcja depresyjna lub subdepresja spowodowana niepłodnością jest kolejnym czynnikiem utrudniającym osiągnięcie celu. Wsparcie psychiczne podczas procesu leczenia fizjologicznego jest elementem wspomagającym kurację.

Zdrowie psychiczne odgrywa bardzo ważną rolę w procesie starania się o dziecko. Jeśli u któregoś z małżonków występują dysfunkcje psychiczne, leczenie ich będzie kluczowe. W przypadku zbyt dużego poziomu stresu, poprawa kondycji psychicznej wpływa na poprawę funkcjonowania organizmu.

Obniżenie poziomu napięcia znacznie zwiększa szanse na zajście w ciążę oraz wpływa korzystnie na jakość życia seksualnego. Wpływa także na lepszą współpracę z lekarzami i skuteczność leczenia. Istotną rolę pełnią też poczucie bezpieczeństwa oraz zaufanie do partnera. Bliska i udana relacja w związku bardzo pomaga w pokonywaniu trudności.

Nie bez znaczenia pozostaje też sposób, w jaki partnerzy rozmawiają o leczeniu. Jedna osoba może chcieć działać szybko i intensywnie, a druga potrzebować więcej czasu na oswojenie sytuacji. Różnice w tempie przeżywania emocji są naturalne, jednak brak rozmowy o potrzebach i granicach może nasilać konflikty. Dlatego tak ważna jest otwarta komunikacja oraz wspólne podejmowanie decyzji dotyczących dalszej diagnostyki i terapii.

Rutynowa opieka psychospołeczna powinna być elementem leczenia niepłodności i medycznie wspomaganej prokreacji.

Opieka psychospołeczna obejmuje:

• rzetelną informację,
• uważną komunikację personelu,
• rozpoznawanie nasilonego stresu,
• kierowanie pacjentów po specjalistyczną pomoc, gdy jest potrzebna.

Jak zmniejszyć stres i wspierać płodność

Radzenie sobie ze stresem i jego redukcja jest kluczowe dla par starających się o dziecko, zwłaszcza gdy napotykają na trudności związane z niepłodnością. Zarówno techniki relaksacyjne, jak i wsparcie psychologiczne mogą znacząco wpłynąć na poprawę jakości życia i zwiększenie szans na poczęcie. Warto również uwzględnić zdrowy styl życia – odpowiednią dietę, aktywność fizyczną, sen oraz unikanie używek – które mają udowodniony wpływ na płodność.

Pomocne mogą być:

• techniki oddechowe,
• umiarkowana aktywność fizyczna,
• psychoterapia indywidualna lub dla par,
• świadome ograniczanie ekspozycji na stresujące bodźce, na przykład presję otoczenia czy nadmiar niesprawdzonych informacji z internetu.

Dla części pacjentów ważne okazuje się również wsparcie grupowe i kontakt z osobami w podobnej sytuacji.

Metody redukcji stresu

W dzisiejszym zabieganym świecie, gdzie stres stał się naszym codziennym towarzyszem, znalezienie skutecznych metod na jego redukcję jest niezbędne, szczególnie dla par pragnących powiększyć rodzinę.

Techniki, które mogą znacznie pomóc w obniżeniu poziomu stresu:

• Medytacja mindfulness pomaga skupić się na teraźniejszości i zaakceptować swoje myśli i uczucia bez oceniania ich, co przyczynia się do obniżenia napięcia.
• Joga, łącząca w sobie praktyki fizyczne i medytacyjne, nie tylko wzmacnia ciało, ale również uspokaja umysł, promując stan wewnętrznego spokoju.
• Techniki głębokiego oddychania, takie jak oddychanie brzuszne, mogą być stosowane w dowolnym miejscu i czasie, zapewniając szybką ulgę w stresujących sytuacjach.

Wsparcie psychologiczne i terapia

Dla wielu par proces leczenia niepłodności jest emocjonalną huśtawką, która może prowadzić do napięć w związku i pogorszenia samopoczucia. W takich sytuacjach wsparcie psychologiczne staje się nieocenione. Skorzystanie z pomocy specjalisty, takiego jak psychoterapeuta lub psycholog specjalizujący się w problematyce niepłodności, może zapewnić parom przestrzeń do wyrażenia swoich obaw, uczuć i nadziei. Terapia par może również pomóc w komunikacji i zrozumieniu siebie nawzajem w tym trudnym okresie, co z kolei może wzmacniać relację i pomagać w konstruktywnym radzeniu sobie ze stresem.

Holistyczne podejście do płodności

W procesie starania się o dziecko, równie ważne, co dbanie o zdrowie fizyczne, jest zadbanie o równowagę emocjonalną i psychiczną. Pary niepłodne, które przyjmują holistyczne podejście, łącząc techniki relaksacyjne z profesjonalnym wsparciem psychologicznym, często doświadczają większej harmonii i spokoju w swoim dążeniu do rodzicielstwa.

Pamiętając o powyższych metodach i zaleceniach, pary mogą znaleźć ulgę w stresie i zwiększyć swoje szanse na poczęcie, jednocześnie dbając o swoje zdrowie psychiczne i jakość życia.