Co to jest bariatria?

Historia operacji bariatrycznych sięga lat 50. XX wieku, kiedy zaobserwowano znaczną utratę masy ciała u chorych poddanych rozległym resekcjom żołądka i jelit. Pierwsze operacje bariatryczne polegały na wyłączeniu pewnych odcinków układu pokarmowego, aby zmniejszyć obszar zaangażowany w procesy trawienia i wchłaniania – operacje te nazwano zabiegami wyłączającymi i przez około 20 lat zdominowały one operacje bariatryczne.

Idea operacji restrykcyjnych w bariatrii zrodziła się w latach 60. XX wieku i szybko okazało się, że tego typu techniki obarczone są mniejszym ryzykiem powikłań. Operacje restrykcyjne doczekały się wielu różnorodnych technik i są popularne do dziś. W bariatrii wykonuje się również operacje łączące w sobie techniki wyłączające i restrykcyjne.

Chirurgia bariatryczna jest częścią kompleksowego leczenia otyłości i ma na celu trwałą redukcję masy ciała oraz poprawę kontroli chorób towarzyszących, takich jak cukrzyca typu 2 czy nadciśnienie tętnicze. Skuteczność zabiegów rośnie, gdy towarzyszy im stała opieka zespołu specjalistów i długofalowa zmiana stylu życia.

Rodzaje operacji bariatrycznych

W praktyce klinicznej stosuje się trzy główne grupy zabiegów: operacje restrykcyjne (zmniejszające objętość żołądka), wyłączające (z ominięciem odcinków przewodu pokarmowego) oraz procedury łączone. Dobór metody wymaga indywidualnej kwalifikacji przez doświadczony zespół.

Operacje restrykcyjne polegają na zmniejszeniu pojemności żołądka w celu zmniejszenia ilości spożywanego pokarmu oraz na zmniejszeniu powierzchni żołądka zaangażowanej w procesy trawienia. Podczas operacji restrykcyjnej bariatra wytwarza niewielki zbiornik w górnej części żołądka, który z pozostałą częścią tego narządu połączony zostanie jedynie niewielkim otworem o średnicy nieprzekraczającej 1,5 cm.

W przypadku niektórych metod (np. mankietowa resekcja żołądka) usunięcie znacznej części żołądka dodatkowo zmniejsza łaknienie u części pacjentów. Zabiegi restrykcyjne nie omijają jelit, dlatego ryzyko niedoborów pokarmowych bywa mniejsze niż w zabiegach wyłączających, jednak wciąż wymagają one regularnych kontroli i odpowiedniej suplementacji zaleconej przez lekarza.

Do podstawowych metod wykonania operacji restrykcyjnej zaliczamy:

• pionowe przeszycie żołądka sposobem Masona (VBG)
• pionowe przeszycie żołądka w wersji MacLeana
• założenie przewiązki regulowanej na żołądek (AGB)
• mankietową resekcję żołądka (SG)
• założenie opaski nieregulowanej (NGB)

Część powyższych technik (jak VBG czy NGB) ma obecnie znaczenie historyczne, a niektóre rozwiązania (np. AGB) są stosowane rzadziej niż kiedyś – wybór metody zawsze wymaga indywidualnej kwalifikacji przez doświadczony zespół.

Wyżej opisane metody można połączyć z wytworzeniem „by-passów”. Wykorzystuje się głównie ominięcia żołądkowo-jelitowe lub żółciowo-trzustkowe. W zabiegach tego rodzaju dzięki ukształtowaniu odpowiednich zespoleń minimalizuje się długość i pojemność przewodu pokarmowego.

Operacje ograniczające objętość żołądka z operacjami zmniejszającymi wchłanianie, choć bardzo rzadko wykonywane, cechują się jeszcze większą skutecznością, jednakże mogą indukować liczne powikłania, łącznie z niedoborami żywieniowymi. Dlatego wymagają ścisłej kontroli pooperacyjnej i regularnych badań.

Wskazania i przeciwwskazania do bariatrii

Operacje bariatryczne wskazane są dla osób z BMI powyżej 40 lub powyżej 35 z powikłaniami ogólnoustrojowymi. Do przeciwwskazań należą wiek powyżej 65 lat, choroby endokrynologiczne, psychiatryczne i zapalne przewodu pokarmowego.

Ważne jest, aby przed planowanym zabiegiem pacjent przeszedł kompleksową ocenę zdrowotną, obejmującą m.in. ocenę psychologiczną, aby zapewnić optymalne wyniki leczenia. O kwalifikacji do zabiegu decyduje zespół specjalistów, a kluczowe znaczenie ma gotowość do trwałej zmiany nawyków, udział w kontrolach oraz współpraca ze specjalistami po operacji.

Tylko połączenie interwencji chirurgicznej z odpowiednią edukacją i wsparciem przekłada się na długoterminową redukcję masy ciała i poprawę stanu zdrowia.

Zalety i ryzyko operacji bariatrycznych

Do niewątpliwych zalet operacji restrykcyjnych w bariatrii należy możliwość znacznej redukcji masy ciała. Nie sprawdza się to jednak u osób, które tyją z powodu spożywania nadmiernych ilości słodyczy czy słodkich napojów gazowanych, ponieważ wysokokaloryczne płyny mogą łatwo przechodzić przez zwężony odcinek żołądka i ograniczać efekt leczenia.

Ponadto operacja restrykcyjna pozwala uzyskać długotrwały efekt. Jako stosunkowo prosta procedura nie wiąże się ona z wysokimi kosztami wykonania operacji w porównaniu do operacji wyłączających. Do wad tego typu procedur chirurgicznych należy zaliczyć ryzyko powikłań, takich jak poszerzenie górnego zbiornika, rozejście linii zespolenia, zwężenia, krwawienie czy dolegliwości refluksowe (po SG).

W przypadku opasek mogą wystąpić także problemy specyficzne dla tej metody (np. przemieszczenie lub erozja opaski), co niekiedy wymaga korekty lub reoperacji. Warto podkreślić, że większość powikłań występuje rzadko i jest możliwa do skutecznego leczenia – ryzyko minimalizuje się dzięki właściwemu doborowi metody, starannej technice operacyjnej, ścisłemu przestrzeganiu zaleceń.

Ostateczny efekt zabiegu zależy w dużej mierze od zaangażowania pacjenta: trwałej zmiany nawyków żywieniowych, aktywności fizycznej i korzystania z profesjonalnego wsparcia dietetycznego i psychologicznego. Takie podejście zwiększa szansę na utrzymanie wyników leczenia otyłości w długim okresie.

Techniki operacyjne: laparoskopia a dostęp otwarty

Operacje restrykcyjne mogą być wykonywane zarówno z wykorzystaniem technik laparoskopowych, jak i z dostępu otwartego. Jest to szczególnie istotne w przypadku operacji osób o znacznym stopniu otyłości. Laparoskopia wiąże się z szybszym powrotem do zdrowia, skróceniem okresu rehabilitacji i pozwala na uzyskanie bardziej zadowalającego efektu kosmetycznego.

Co jednak szczególnie ważne, technika laparoskopowa pozwala na skrócenie czasu trwania samej operacji, co u chorych otyłych, często obciążonych chorobami przewlekłymi, ma istotne znaczenie. Z kolei operacje otwarte są lepszym wyborem dla pacjentów poddawanych operacjom w przeszłości, u których zrosty obecne w jamie brzusznej nie pozwalają na zastosowanie laparoskopii.

W praktyce chirurg może zdecydować o zmianie dostępu w trakcie zabiegu, jeżeli wymaga tego bezpieczeństwo pacjenta. Niezależnie od techniki, ważne są standardy profilaktyki okołooperacyjnej i plan opieki pooperacyjnej obejmujący monitorowanie stanu zdrowia.

Przygotowanie do operacji bariatrycznej i rekonwalescencja

Przed podjęciem decyzji o poddaniu się operacji restrykcyjnej konieczne jest zapoznanie się szczegółowo z zaleceniami dotyczącymi postępowania pozabiegowego. Bariatra omawia je w trakcie konsultacji z pacjentem. Pacjent musi być w pełni świadomy ryzyka wystąpienia ewentualnych powikłań oraz tego, że może zajść konieczność wykonania kolejnych operacji w razie nieskuteczności pierwszej.

W każdym przypadku technika operacji powinna zostać dobrana indywidualnie do pacjenta, z uwzględnieniem jego stanu zdrowia, a także oczekiwań związanych z operacją. Przyszły pacjent powinien również zaplanować okres rekonwalescencji oraz niezbędne zmiany w stylu życia, które będą miały kluczowe znaczenie dla utrzymania efektów operacji w dłuższym czasie.

Przygotowanie przed operacją

Przygotowanie obejmuje zwykle konsultacje specjalistyczne, badania laboratoryjne i obrazowe oraz optymalizację leczenia chorób współistniejących.

Może być zalecone wcześniejsze wprowadzenie zmian żywieniowych (m.in. regularne posiłki, ograniczenie słodzonych napojów) i stopniowe zwiększanie aktywności fizycznej.

Wskazane jest również omówienie planu suplementacji oraz harmonogramu wizyt kontrolnych po operacji, a także rezygnacja z palenia tytoniu i ograniczenie alkoholu.

Opieka pooperacyjna i badania kontrolne

Po zabiegu kluczowe jest długoterminowe monitorowanie stanu zdrowia i współpraca z zespołem terapeutycznym. Regularne kontrole pozwalają wcześnie wykryć ewentualne niedobory i powikłania oraz na bieżąco dostosować zalecenia. W ramach wizyt kontrolnych lekarz może zlecać badania takie jak: morfologia krwi, żelazo z ferrytyną, witamina B12, kwas foliowy, witamina D, wapń i PTH, a także ocenę profilu glikemicznego i lipidowego oraz prób wątrobowych – zakres badań dobiera indywidualnie.

Równie istotne jest profesjonalne wsparcie dietetyczne oraz edukacja żywieniowa. Dietetyk pomaga zaplanować bezpieczną podaż energii i białka, przejść przez etapy rozszerzania diety pooperacyjnej oraz dobrać suplementację zgodną z zaleceniami lekarskimi.

Dieta po operacji bariatrycznej

Najczęstsze zalecenia behawioralne to: małe porcje i powolne jedzenie, dokładne gryzienie, unikanie napojów gazowanych i słodzonych, ograniczenie alkoholu, odpowiednie nawodnienie w ciągu dnia.

Szczególną uwagę zwraca się na odpowiednią podaż białka oraz regularne przyjmowanie zaleconych preparatów witaminowo-mineralnych; dawkowanie i długość suplementacji ustala lekarz.

Etapy żywienia po operacji zwykle obejmują kolejno:

• płyny klarowne,
• dietę płynną/zmiksowaną,
• pokarmy miękkie,
• pokarmy stałe – tempo wprowadzania ustala zespół leczniczy.

Aktywność fizyczna po zabiegu

Po operacji wskazana jest systematyczna aktywność fizyczna dobrana do możliwości pacjenta (ćwiczenia wytrzymałościowe połączone z elementami wzmacniania). Należy wprowadzać ją stopniowo po uzyskaniu zgody lekarza.

Tak prowadzona, skoordynowana opieka pooperacyjna zwiększa bezpieczeństwo i skuteczność operacji bariatrycznych, a także sprzyja trwałym efektom leczenia otyłości.