Leczenie niepłodności

Co to jest niepłodność?

Niepłodność to stan, w którym – pomimo regularnego współżycia bez stosowania antykoncepcji – kobieta nie może zajść w ciążę przez rok. Po dwunastu miesiącach bezskutecznych starań należy udać się do poradni leczenia niepłodności. Jeśli kobieta ma 35 lat lub więcej, diagnostykę warto rozpocząć już po 6 miesiącach starań, a po 40. roku życia – niezwłocznie lub wcześniej, jeśli występują czynniki ryzyka (np. nieregularne cykle, choroby współistniejące).

Po rozmowie z pacjentami lekarz zleci odpowiednie badania i ustali przyczynę problemu. Diagnostyka jest często czasochłonna, ponieważ przyczyn niepłodności może być bardzo wiele.

Do przyczyn niepłodności zaliczamy m.in.:

• różnego rodzaju choroby i infekcje,

• zaburzenia hormonalne,

• złą dietę,

• palenie papierosów i nadużywanie alkoholu,

• przewlekły stres,

• siedzący styl życia,

• czynniki genetyczne (np. zaburzenia liczby lub struktury chromosomów, mutacje genetyczne),

• wady anatomiczne i przebyte zabiegi operacyjne w obrębie miednicy,

• wiek (spadek płodności, szczególnie u kobiet po 35. r.ż.) i czynniki środowiskowe (np. ekspozycja na toksyny),

• leczenie onkologiczne (chemioterapia, radioterapia), niektóre leki.

Jak widać, w dużej mierze są to czynniki, które można wyeliminować poprzez zmianę nawyków, wdrożenie odpowiedniego leczenia farmakologicznego, a w przypadku stresu – ćwiczenia relaksacyjne czy psychoterapię. U części par istotną rolę odgrywają także uwarunkowania genetyczne, dlatego lekarz może zaproponować konsultację genetyczną i wybrane badania.

Może okazać się, że problem niepłodności leży po jednej stronie lub dotyczy obu partnerów. Ustalenie tego jest istotne, ponieważ warunkuje dalsze działania, których celem jest zapłodnienie.

Jak rozpoznaje się przyczyny niepłodności?

Diagnostyka niepłodności rozpoczyna się od dokładnego wywiadu medycznego z obojgiem partnerów. Lekarz zwraca uwagę na historię medyczną, styl życia oraz przebyte choroby. Ważnym elementem diagnostyki są również badania laboratoryjne, które mogą obejmować badania hormonalne, analizy genetyczne oraz oceny płodności, takie jak seminogram u mężczyzn oraz badania dotyczące rezerwy jajnikowej u kobiet.

Badania obrazowe stanowią kolejny element diagnostyki niepłodności. U kobiet często wykonywane są badania ultrasonograficzne oceniające stan narządów rodnych, takie jak USG miednicy, HSG (histerosalpingografia) czy HyCoSy (sono-histero-salpingografia). U mężczyzn badania obrazowe mogą obejmować USG jąder.

Specjaliści często decydują się również na bardziej zaawansowane badania, jeśli standardowe testy nie wyjaśniają problemu. Może to obejmować badania genetyczne, testy immunologiczne czy badania specjalistyczne płynu nasiennego.

W przypadku zdiagnozowania specyficznych przyczyn niepłodności,lekarze dobierają indywidualny plan leczenia, uwzględniając wiek, ogólny stan zdrowia oraz preferencje pacjentów. Kwalifikacja może obejmować również ocenę psychologiczną, by upewnić się, że para jest gotowa podjąć dostępne metody leczenia.

Przyczyny niepłodności u kobiet – zaburzenia hormonalne i inne czynniki

Wymienione wyżej przyczyny niepłodności mogą dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Istnieją jednak także czynniki charakterystyczne dla każdej z płci. W przypadku pań starających się o zajście w ciążę są to przede wszystkim zaburzenia hormonalne. Hiperprolaktynemia czy choroby tarczycy to często spotykane obecnie dolegliwości, których na szczęście można się pozbyć na drodze odpowiednio dobranej terapii.

Dzięki postępowi w medycynie i dostępności nowych leków, leczenie zaburzeń hormonalnych stało się bardziej skuteczne. Ważne jest jednak, aby diagnostyka i terapia były prowadzone pod okiem wykwalifikowanego specjalisty, który indywidualnie dopasuje odpowiednie leczenie. W zależności od sytuacji lekarz może zlecić m.in. ocenę rezerwy jajnikowej (np. AMH, AFC), poziomów FSH, LH, TSH i prolaktyny, a czasem także badania genetyczne, jeśli podejrzewa przedwczesne wygasanie czynności jajników.

Problemy z płodnością u kobiet mogą być także skutkiem zespołu policystycznych jajników (PCOS) czy endometriozy. Właśnie dlatego objawy takie jak nieregularny cykl, wypadanie włosów, problemy z cerą czy ból narządów rodnych powinny być jak najszybciej skonsultowane z lekarzem. Nie należy również zapominać o regularnych wizytach u ginekologa.

Współczesna diagnostyka pozwala na rozpoznanie chorób takich jak PCOS za pomocą nowoczesnych metod obrazowania, co umożliwia precyzyjniejsze określenie stopnia zaawansowania choroby i wdrożenie odpowiedniego leczenia. W uzasadnionych przypadkach wykonuje się także badania drożności jajowodów (np. HSG/HyCoSy) oraz ocenę jamy macicy (USG 3D, histeroskopia), ponieważ polipy, mięśniaki zniekształcające jamę czy zrosty mogą utrudniać zagnieżdżenie zarodka.

U części pacjentek przyczyny mogą mieć tło genetyczne (np. zaburzenia liczby lub struktury chromosomów, premutacja FMR1 związana z przedwczesnym wygasaniem czynności jajników) – o zakresie ewentualnych badań decyduje lekarz wraz z genetykiem klinicznym.

Niepłodność męska – przyczyny i diagnostyka

Problemy z płodnością u mężczyzn najczęściej są rezultatem niewystarczającej liczby plemników w nasieniu lub ich małej ruchliwości. Na szczęście jakość nasienia można poprawić. Wystarczy pozbyć się zbyt obcisłej bielizny i nie przegrzewać jąder. Aby sprawdzić parametry takie jak liczba, koncentracja i żywotność plemników, należy wykonać badanie zwane seminogramem.

Ze względu na jego nieinwazyjność zaleca się przeprowadzić je, zanim rozpocznie się zaawansowaną diagnostykę niepłodności u partnerki. Inne dostępne badania nasienia to m.in. fragmentacja DNA plemnika oraz posiew. W ostatnich latach zwraca się coraz większą uwagę na wpływ czynników środowiskowych na jakość nasienia, takich jak zanieczyszczenie środowiska czy obecność toksyn w diecie. Badania wskazują, że zmiana stylu życia i unikanie szkodliwych substancji może pozytywnie wpłynąć na płodność mężczyzn.

Pozostałe przyczyny niepłodności u mężczyzn to m.in. urazy jąder oraz choroby takie jak żylaki powrózka nasiennego, wodniak czy wnętrostwo. U części pacjentów występują przyczyny genetyczne (np. zespół Klinefeltera, mikrodelecje w regionie AZF chromosomu Y, mutacje genu CFTR u mężczyzn z obustronnym brakiem nasieniowodów).

W przypadku ciężkiej oligozoospermii, azoospermii lub nawracających niepowodzeń rozrodu lekarz może zaproponować badanie kariotypu, testy w kierunku mikrodelecji Y oraz konsultację genetyczną.

Rodzaje niepłodności a leczenie

Rodzaj niepłodności ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniej metody leczenia. W zależności od przyczyny – czy ma ona charakter hormonalny, anatomiczny, genetyczny czy idiopatyczny – stosuje się różne strategie terapeutyczne. Właściwe rozpoznanie typu niepłodności pozwala dobrać leczenie zwiększające szanse na uzyskanie ciąży.

Niepłodność idiopatyczna

O niepłodności idiopatycznej mówimy, gdy nie można ustalić przyczyny trudności z zajściem w ciążę. Po wykonaniu badań nie zauważa się zaburzeń hormonalnych, problemów z jajeczkowaniem, nieprawidłowego śluzu szyjkowego czy niedrożności jajowodów u kobiety, jak również złej jakości nasienia u jej partnera.

Niepłodność wtórna

Niepłodność wtórną stwierdza się, gdy para ma problem z poczęciem dziecka mimo posiadania już potomka. Wpływ na wystąpienie tego rodzaju niepłodności mają nie tylko wspomniane już wyżej czynniki, ale również przebieg i sposób rozwiązania poprzedniej ciąży. Cesarskie cięcie zwiększa bowiem ryzyko rozwoju niepłodności wtórnej. Znaczenie ma tutaj także wiek obojga partnerów. Im są oni starsi, tym spłodzenie dziecka może okazać się trudniejsze.

Dodatkowo, niektóre nowe badania sugerują, że czynniki związane ze stylem życia, takie jak dieta i aktywność fizyczna, mogą również wpływać na ryzyko niepłodności wtórnej.

Niepłodność immunologiczna

Mało kto wie, że na niepłodność wpływ mogą mieć także czynniki autoimmunologiczne, czyli te związane z układem odpornościowym człowieka. Szacuje się, że odpowiadają one za 6 do 12% przypadków niepłodności. Układ immunologiczny to złożony system, którego celem jest ochrona ludzkiego organizmu przed chorobotwórczymi drobnoustrojami. U osób z zaburzeniami na tym tle dochodzi do reakcji, które utrudniają zapłodnienie bądź doprowadzają do utraty ciąż na wczesnym etapie.

Powszechnym przykładem zaburzenia autoimmunologicznego jest sytuacja, w której układ odpornościowy kobiety produkuje przeciwciała, które atakują jej własną komórkę jajową. U niektórych pań rozpoznają one natomiast jako wrogie męskie komórki rozrodcze, zaburzając następnie interakcję plemnika z komórką jajową. Układ odpornościowy mężczyzny może natomiast wytwarzać przeciwciała, które uszkadzają lub całkowicie niszczą plemniki.

Badaniom w kierunku niepłodności immunologicznej powinny się poddać pary:

• ze stwierdzoną niepłodnością o niejasnej genezie,
• z historią poronień nawykowych (gdzie do poronienia doszło co najmniej 3 razy z rzędu),
• po nieudanych zabiegach in vitro.

Nowoczesne metody leczenia niepłodności

W leczeniu niepłodności kluczowa jest diagnostyka. Jeszcze przed wizytą w klinice leczenia niepłodności warto wykonać podstawowe badania hormonalne. Mężczyzna może dodatkowo zdecydować się na seminogram. Podczas konsultacji lekarz przeprowadzi wywiad z obojgiem partnerów, może wykonać również badanie ginekologiczne czy USG. Jeśli postawienie diagnozy nie będzie jeszcze możliwe, specjalista skieruje pacjentów na dodatkowe badania, np. monitoring cyklu, badanie drożności jajowodów, ocenę rezerwy jajnikowej u kobiety czy fragmentację DNA plemników u mężczyzny.

Nowoczesne metody diagnostyki genetycznej coraz częściej pozwalają na identyfikację rzadkich przyczyn niepłodności, co umożliwia precyzyjniejszą indywidualizację leczenia. W określonych sytuacjach rozważa się także diagnostykę preimplantacyjną (PGT) zarodków w cyklu in vitro – dotyczy to przede wszystkim par z wysokim ryzykiem ciężkiej choroby dziedzicznej lub określonych zaburzeń chromosomowych. Decyzję podejmuje się zgodnie z obowiązującymi przepisami i zaleceniami.

Wśród nowoczesnych technologii stosowanych w rozrodzie wspomaganym znajdują się m.in. kriokonserwacja (zamrażanie) komórek jajowych, nasienia i zarodków, techniki mikromanipulacji (ICSI/IMSI/PICSI), zaawansowane systemy monitorowania rozwoju zarodków (time-lapse) oraz metody chirurgicznego pozyskania plemników (np. TESA/TESE/mikro-TESE). Zamrażanie komórek jajowych może być rozważane zarówno z powodów medycznych (przed leczeniem onkologicznym), jak i w wybranych sytuacjach planowania rodziny.

Terapie eksperymentalne, takie jak procedury z wykorzystaniem komórek macierzystych czy tzw. „rewitalizacja jajników”, pozostają przedmiotem badań klinicznych i nie stanowią standardu leczenia. Ich zastosowanie powinno odbywać się wyłącznie w ramach badań naukowych i po uzyskaniu świadomej zgody.

Niepłodność i jej leczenie nierzadko wpływają na samopoczucie i relacje. Warto rozważyć wsparcie psychologiczne (psycholog/psychoterapeuta/seksuolog), a także korzystać z grup wsparcia i organizacji pacjenckich. Techniki radzenia sobie ze stresem (np. trening relaksacyjny, mindfulness), aktywność fizyczna i dbanie o sen mogą ułatwić przechodzenie przez terapię.

Metody leczenia niepłodności u mężczyzn

Jeśli przyczyną problemów z płodnością jest zła jakość nasienia, wówczas leczenie jest ukierunkowane na poprawę jego parametrów. W tym celu konieczna jest zwykle zmiana stylu życia. Regularne uprawianie sportu, rezygnacja z używek i złagodzenie stresu (na tyle, na ile to możliwe) naprawdę są w stanie przynieść zmianę. Niektórzy lekarze zalecają także stosowanie odpowiednio dobranych do danego pacjenta suplementów diety.

W przypadku żylaków powrózka nasiennego czy wodniaka jądra konieczna jest ingerencja chirurgiczna. Infekcje, które mogłyby wywierać wpływ na płodność, leczy się natomiast farmakologicznie.

Oprócz tradycyjnych metod, coraz częściej stosuje się także terapie wspomagane nowymi technologiami, takie jak techniki mikromanipulacji plemników, które zwiększają szanse na pomyślne zapłodnienie. U mężczyzn z niedrożnością dróg wyprowadzających nasienie lub azoospermią rozważa się chirurgiczne pozyskanie plemników (TESA/TESE/mikro-TESE).

W hipogonadyzmie hipogonadotropowym możliwe jest leczenie gonadotropinami pod ścisłą kontrolą specjalisty.

Potencjalne działania niepożądane leczenia u mężczyzn:

• dolegliwości pooperacyjne (ból, krwiak, zakażenie),

• skutki uboczne leków (np. bóle głowy, wahania nastroju, trądzik przy niektórych terapiach),

• powikłania po biopsji jądra (rzadko).

Decyzje terapeutyczne powinny uwzględniać korzyści i ryzyko.

Leczenie niepłodności kobiecej

Niepłodność wynikającą z zaburzeń hormonalnych leczy się u endokrynologa. Lekarz ten pomoże ustabilizować poziomy hormonów, co może przyczynić się m.in. do wyregulowania cyklu. Na tak zwany wrogi śluz również stosuje się środki farmakologiczne. W przypadku niedrożności jajowodów, mięśniaków macicy, torbieli jajników czy endometriozy należy zastosować metody bardziej inwazyjne. W tym miejscu warto jednak wspomnieć, że dolegliwości te coraz częściej leczy się laparoskopowo lub za pomocą ultradźwięków.

U pacjentek, u których owulacja występuje sporadycznie (lub wcale), można ponadto zastosować tak zwaną indukcję owulacji. Celem takiego leczenia jest stymulacja jajeczkowania poprzez podawanie odpowiednich leków. Należy jednak wiedzieć, że metoda ta może zwiększyć ryzyko wystąpienia ciąży mnogiej.

Możliwe działania niepożądane u kobiet:

• dolegliwości po stymulacji (wzdęcia, tkliwość piersi, wahania nastroju, bóle głowy),

• zespół hiperstymulacji jajników (OHSS) – obecnie rzadki dzięki nowoczesnym protokołom;

• objawy alarmowe to narastający ból brzucha, duszność, szybki przyrost masy ciała, mała ilość oddawanego moczu;

• powikłania po punkcji jajników (krwawienie, zakażenie – rzadko),

• ciąża mnoga (zwiększone ryzyko powikłań),

• ciąża ektopowa.

Dotychczasowe dane nie wskazują, by krótkotrwała stymulacja owulacji istotnie zwiększała ryzyko nowotworów, jednak decyzje terapeutyczne zawsze powinny być indywidualizowane.

Specjalistyczne metody leczenia niepłodności

Jeśli powyższe sposoby nie przyniosą rezultatów bądź pacjenci będą mieli do czynienia z niepłodnością idiopatyczną, wówczas najprawdopodobniej trzeba będzie zastosować jedną z dwóch metod:

• inseminację domaciczną,

• zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro).

Inseminacja domaciczna

Inseminacja domaciczna to procedura, która polega na wstrzyknięciu do macicy przygotowanego wcześniej nasienia partnera. Pobraną próbkę można podać także dojajowodowo lub naszyjkowo. Technikę tę stosuje się m.in. u kobiet z niepłodnością immunologiczną, kiedy organizm wytwarza przeciwciała przeciwplemnikowe. Inseminacja znajduje również zastosowanie przy endometriozie (zwykle po wcześniejszej, bezskutecznej stymulacji jajeczkowania).

W wybranych sytuacjach (np. ciężki czynnik męski, ryzyko przeniesienia ciężkiej choroby genetycznej) rozważa się użycie nasienia dawcy zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro)

Metoda in vitro polega na zapłodnieniu komórki jajowej w warunkach laboratoryjnych, a następnie umieszczeniu powstałego w ten sposób zarodka w macicy. W pierwszym etapie od rodziców pobierane są plemniki i komórki jajowe, które następnie łączy się ze sobą.

Kolejny krok to wprowadzenie zarodka do macicy matki. Technikę in vitro najczęściej wykorzystuje się w przypadku uszkodzenia lub upośledzonej czynności jajowodów, niepłodności idiopatycznej lub gdy kobieta nie kwalifikuje się do leczenia operacyjnego (np. z powodu endometriozy).

Zapłodnienie pozaustrojowe jest także rozwiązaniem w przypadku nieskutecznej stymulacji hormonalnej dwunastu cykli, niepłodności trwającej ponad 2 lata, po nieudanych próbach inseminacji oraz u kobiet, które mają więcej niż 35 lat.

Współcześnie często stosuje się ICSI (docytoplazmatyczną iniekcję plemnika), a także zamrażanie zarodków i/lub komórek jajowych w celu transferu w późniejszym, bezpieczniejszym momencie. Dla ograniczenia ryzyka ciąży mnogiej rekomenduje się najczęściej transfer pojedynczego zarodka (SET). Skuteczność metod ART zależy m.in. od wieku kobiety, rezerwy jajnikowej, przyczyn niepłodności i jakości gamet – co do zasady maleje wraz z wiekiem, szczególnie po 35–37. roku życia.

Leczenie niepłodności a alternatywne metody

Z leczeniem niepłodności związane jest pojęcie naprotechnologii. Metoda oparta na naturalnych sposobach planowania rodziny stawia nacisk na naukę umiejętności rozpoznawania własnej płodności. Kluczowa jest tutaj diagnostyka niepłodności oraz umiejętność obserwowania własnego ciała i cyklu kobiety.

Zarówno in vitro, jak i naprotechnologia nierzadko wzbudzają kontrowersje. Podczas gdy zapłodnienie pozaustrojowe jest krytykowane przez Kościół katolicki, naprotechnologii zarzuca się, że jest metodą ideologiczną, bo jako ostatni etap leczenia zaleca adopcję, a nie sposoby medyczne. Nie jest również przez to tak skuteczna jak inne techniki leczenia niepłodności.

Leczenie niepłodności w ramach NFZ

Pary mające problem z niepłodnością mogą wykonać badania diagnostyczne w ramach NFZ, jednak jedynie w wybranych placówkach – aktualna liczba i wykaz ośrodków mogą się zmieniać i są publikowane przez NFZ/Ministerstwo Zdrowia. A jak to wygląda w kwestii konkretnych metod leczenia niepłodności? Inseminacja jest procedurą refundowaną przez NFZ, jeśli jest wykonywana w placówkach posiadających kontrakt na przeprowadzanie tego typu zabiegów.

Od 2024 r. funkcjonuje państwowy program dofinansowania procedur in vitro – szczegółowe kryteria kwalifikacji, zakres świadczeń oraz lista realizatorów są udostępniane na stronach Ministerstwa Zdrowia i NFZ. Niezależnie od programów ogólnokrajowych, parom starającym się o dziecko pomagają także niektóre samorządy, które oferują własne formy dofinansowania.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o leczenie niepłodności

• Co to jest naprotechnologia?

  Z leczeniem niepłodności związane jest pojęcie naprotechnologii. Metoda oparta na naturalnych sposobach planowania rodziny, stawia nacisk na naukę umiejętności rozpoznawania własnej płodności. Kluczowa jest tutaj diagnostyka niepłodności oraz umiejętność obserwowania własnego ciała i cyklu kobiety.

• Niepłodność idiopatyczna - jak często udaje się zajść w ciążę?

  Niepłodność idiopatyczna nie oznacza, że zajście w ciążę nie będzie możliwe. Specjaliści podkreślają, że zamiast denerwować się diagnozą, warto zacząć na nowo czerpać radość z seksu. Gdy współżycie pozbawione jest stresu, wówczas organizm funkcjonuje prawidłowo, a szanse na ciążę wzrastają.

• Jak leczyć niepłodność?

  W leczeniu niepłodności kluczowa jest diagnostyka - od przyczyn problemu zależy bowiem to, jaki rodzaj terapii zostanie zastosowany. Niezwykle ważne jest prowadzenie zdrowego stylu życia, bo wyeliminowanie używek, właściwa dieta i ruch potrafią zdziałać cuda. W przypadku chorób ogólnoustrojowych konieczna jest zwykle farmakologia, zaś przy schorzeniach narządów rozrodczych nierzadko także ingerencja chirurgiczna.

• Jaki lekarz leczy niepłodność u mężczyzn?

  Leczeniem niepłodności męskiej zajmuje się androlog. To dziedzina medycyny, w której często specjalizują się urolodzy, interniści, endokrynolodzy czy ginekolodzy.

• Leczenie niepłodności - jakie badania zrobić?

  Mężczyźni powinni wykonać badania nasienia - seminogram oraz test SCD. U kobiet przeprowadza się natomiast m.in. badanie AMH (ocenę rezerwy jajników), a także sprawdza drożność jajowodów.