Czym jest endoproteza stawu kolanowego?

Staw kolanowy jest największym i jednocześnie najbardziej skomplikowanym w działaniu stawem człowieka. Ponieważ jest narażony na ogromne przeciążenia, z czasem może dochodzić do jego uszkodzenia lub zmian degeneracyjnych, które mogą skutkować koniecznością wymiany stawu (endoprotezoplastyka).

Budowa endoprotezy kolana i rodzaje implantów

Wyróżnia się trzy podstawowe części endoprotezy stawu kolanowego: udową, piszczelową oraz rzepkową, która nie zawsze jest obecna. Części udowa i piszczelowa są zwykle wykonane z metalu – ze stopów stalowych, chromowo-kobaltowych lub tytanu, choć opracowywane są nowe materiały, w tym ceramiczne czy stopy cyrkonu i niobu.

Część piszczelowa (tzw. taca piszczelowa) jest pokryta polietylenem o ultrawysokim ciężarze cząsteczkowym. Dzięki temu, że część metalowa kości udowej styka się z powierzchnią z polietylenu, możliwa jest redukcja sił ścierających i większa żywotność stawu. W przypadku obecności części rzepkowej również jej powierzchnia jest pokryta tworzywem sztucznym. W nowoczesnych systemach stosuje się także modyfikacje polietylenu (np. usieciowanie, stabilizacja przeciwutleniająca), których celem jest zmniejszenie zużycia i utleniania materiału.

Fixed-bearing a mobile-bearing – różnice

Część polietylenowa elementu piszczelowego może być połączona z częścią metalową w sposób trwały (tzw. fixed-bearing) lub może poruszać się w stosunku do tacy piszczelowej (tzw. mobile-bearing), naśladując dodatkowo ruch rotacyjny stawu. Proteza ta jest przeznaczona dla osób bardziej aktywnych, chociaż nie ma jednoznacznych dowodów potwierdzających jej przewagę nad protezą fixed-bearing, na co zwraca uwagę badanie Pijlsa opublikowane w grudniu 2015 roku.

Nowoczesne materiały i technologie

Różnorodność materiałów i konstrukcji stosowanych w endoprotezach kolanowych pozwala na lepsze dostosowanie ich do indywidualnych potrzeb pacjenta. Wprowadzane są również nowoczesne technologie, takie jak druk 3D, które umożliwiają projektowanie jeszcze bardziej spersonalizowanych rozwiązań.

Coraz częściej wykorzystuje się także nawigację komputerową, systemy robotycznie wspomagające oraz indywidualne szablony cięć. Rozwiązania te mogą zwiększać precyzję osadzenia komponentów i odtworzenie osi kończyny, jednak zgodnie z aktualnymi wynikami badań różnice w długoterminowej funkcji i jakości życia w porównaniu ze standardową techniką nie są jednoznaczne. Dobór technologii powinien być indywidualny i omówiony z operatorem.

Wskazania do endoprotezy kolana i kwalifikacja

Endoprotezoplastyka stawu kolanowego (zwana także protezoplastyką stawu kolanowego) jest stosowana w przypadku znacznego uszkodzenia stawu kolanowego, które prowadzi do bólu, ograniczenia ruchomości i utraty funkcji stawu. Najczęstszymi przyczynami takiego uszkodzenia są choroby zwyrodnieniowe stawów (takie jak osteoartroza), urazy stawu kolanowego, a także choroby zapalne stawów (takie jak reumatoidalne zapalenie stawów).

Wskazaniem są zwykle dolegliwości utrzymujące się pomimo leczenia zachowawczego (farmakoterapia, fizjoterapia, modyfikacja aktywności, redukcja masy ciała).

Endoproteza całkowita a jednoprzedziałowa

W niektórych przypadkach można przeprowadzić wymianę tylko jednego elementu stawu (wymiana częściowa, jednoprzedziałowa). Są to szczególne przypadki, najczęściej przeprowadza się wymianę całkowitą. Decyzja o zakresie zabiegu zależy od rozległości zmian, stabilności więzadłowej i aktywności pacjenta.

Nowoczesne endoprotezy stawu kolanowego (np. systemy stosowane przy znacznych ubytkach kostnych lub w reoperacjach) mogą lepiej odtwarzać fizjologiczną kinematykę stawu kolanowego. Zastosowanie niektórych endoprotez (bez wbudowanego mimośrodu) pozwala na pozostawienie wiązadła krzyżowego tylnego.

W innych przypadkach, gdy konieczne jest jego zastąpienie, używa się endoprotez z tylną stabilizacją. U części pacjentów rozważa się endoprotezy jednoprzedziałowe, które pozwalają zachować większą część własnych tkanek, ale wymagają bardzo precyzyjnych wskazań i mają odmienny profil korzyści i ryzyka niż endoprotezy całkowite.

Dodatkowo, przed podjęciem decyzji o operacji, pacjent i lekarz powinni omówić inne możliwe metody leczenia, takie jak rehabilitacja, zmiany stylu życia czy leczenie farmakologiczne, które mogą poprawić stan zdrowia kolana i opóźnić konieczność operacji.

Warto także porównać potencjalne korzyści zabiegu z ryzykiem i wymaganiami dotyczącymi rekonwalescencji.

Zabieg endoprotezy kolana – przebieg i rehabilitacja

Zabieg endoprotezoplastyki stawu kolanowego polega na usunięciu uszkodzonej kości i chrząstki stawowej, a następnie zastąpieniu ich sztucznymi elementami protezy stawu. Jest to poważny zabieg chirurgiczny, który wymaga dokładnej oceny pacjenta oraz uzasadnienia medycznego, aby uniknąć niepotrzebnego ryzyka i skutków ubocznych.

Decyzja o przeprowadzeniu zabiegu zależy od wielu czynników, w tym od stopnia uszkodzenia stawu, wieku pacjenta, jego ogólnego stanu zdrowia oraz od innych chorób, jakie może mieć. Wyniki wielu badań i rejestrów wskazują, że u zdecydowanej większości odpowiednio zakwalifikowanych chorych endoprotezoplastyka znacząco zmniejsza ból i poprawia jakość życia w długiej perspektywie.

Efekty zabiegu zależą od:

• typu protezy,
• precyzji jej osadzenia,
• stanu tkanek miękkich,
• zaangażowania pacjenta w rehabilitację.

Przed rozpoczęciem zabiegu pacjent jest znieczulany ogólnie lub miejscowo w zależności od decyzji anestezjologa. W czasie zabiegu endoprotezoplastyki stawu kolanowego przeprowadza się usunięcie części stawowych kości udowej i piszczelowej, a następnie mocuje elementy endoprotezy.

Metody mocowania endoprotezy:

• cementową,
• bezcementową.

W przypadku techniki cementowej używa się cementów lub klejów służących połączeniu elementów protezy z kością. Przy technice bezcementowej dochodzi do wiązania tych elementów poprzez nowo tworzącą się tkankę kostną. Stosuje się również łączenia hybrydowe.

Po wstawieniu protezy chirurg sprawdza jej prawidłowe funkcjonowanie oraz zamyka nacięcie chirurgiczne za pomocą szwów. Standardem jest profilaktyka przeciwzakrzepowa i antybiotykowa oraz wczesna mobilizacja, co ma zmniejszać ryzyko powikłań.

Możliwe powikłania po endoprotezoplastyce kolana

Ryzyko powikłań zależy od stanu ogólnego, chorób współistniejących, techniki operacyjnej oraz przestrzegania zaleceń pooperacyjnych. Zespół leczący omawia indywidualne ryzyko z pacjentem oraz podejmuje działania profilaktyczne (m.in. antyseptyka, antybiotyki, profilaktyka przeciwzakrzepowa, wczesna rehabilitacja).

Możliwe powikłania po endoprotezoplastyce kolana obejmują m.in.:

• zakażenie rany lub głębokie zakażenie okołoprotezowe,
• zakrzepicę żylną
• zatorowość płucną,
• krwawienie lub krwiak,
• uszkodzenie nerwów lub naczyń,
• sztywność i ograniczenie zakresu ruchu,
• ból przedni kolana i problemy rzepkowo-udowe,
• obluzowanie lub zużycie elementów protezy,
• złamanie okołoprotezowe,
• rzadziej reakcje alergiczne na składniki implantu.

Rehabilitacja po endoprotezie kolana

Po zabiegu pacjent przechodzi przez okres rehabilitacji, który jest kluczowy dla pełnego powrotu do sprawności. Rehabilitacja obejmuje ćwiczenia zwiększające zakres ruchu oraz wzmacniające mięśnie wokół stawu, co jest istotne dla długoterminowego sukcesu operacji.

Wczesna pionizacja i nauka chodu z asekuracją zwykle rozpoczynają się szybko po operacji, a program ćwiczeń jest stopniowo intensyfikowany pod nadzorem fizjoterapeuty.

• wczesne usprawnianie: ćwiczenia oddechowe i profilaktyka przeciwzakrzepowa, ćwiczenia izometryczne mięśnia czworogłowego, zginaczy i pośladkowych, mobilizacja rzepki
• odzyskiwanie zakresu ruchu: stopniowe prostowanie i zginanie kolana zgodnie z tolerancją bólową i zaleceniami lekarza
• wzmacnianie i kontrola nerwowo-mięśniowa: ćwiczenia funkcjonalne, równoważne i stabilizacyjne, edukacja chodu
• edukacja: pielęgnacja rany, zasady bezpiecznych aktywności, modyfikacje w domu (np. podwyższone siedziska), plan kontynuacji ćwiczeń w warunkach domowych

Systematyczna, dobrze prowadzona fizjoterapia i współpraca pacjenta z zespołem medycznym istotnie wpływają na ostateczny wynik leczenia. W wielu badaniach lepsza siła mięśniowa, uzyskany zakres ruchu i przestrzeganie zaleceń korelują z większą satysfakcją i sprawnością w codziennych czynnościach.

Cena, refundacja i koszty endoprotezy kolana

Średnia cena za endoprotezoplastykę całkowitą stawu kolanowego wynosi 22 580 zł, przy czym najniższa cena to 12 870 zł, natomiast najwyższa cena za endoprotezoplastykę całkowitą stawu kolanowego to 33 300 zł. Podane kwoty mają charakter orientacyjny. Ceny mogą się różnić w zależności od regionu, placówki, doświadczenia zespołu, zastosowanej technologii (np. nawigacja komputerowa, systemy robotyczne), rodzaju endoprotezy, długości hospitalizacji oraz zakresu opieki okołooperacyjnej i rehabilitacji.

W Polsce zabieg może być realizowany w ramach finansowania publicznego – szczegóły kwalifikacji i czasu oczekiwania warto weryfikować w placówce oraz w NFZ. Przy wyborze oferty prywatnej dobrze jest dopytać, co dokładnie obejmuje cena (implant, leki, badania, pobyt, wyroby medyczne, rehabilitację pooperacyjną).