Życie z protezą stawu kolanowego

Staw kolanowy jest największym stawem człowieka. Zbudowany jest z kości: udowej (jej kłykcie tworzą główkę stawu) oraz piszczelowej (górne powierzchnie kłykciowe tworzą panewkę). Poza nimi w jego skład wchodzą łąkotki, rzepka oraz liczne więzadła (wyróżnia się 5 zewnętrznych oraz 2 wewnętrzne). Staw ten jest typu zawiasowego, w jego obrębie możliwe są ruchy zginania i prostowania, a także rotacji wewnętrznej i zewnętrznej.

Wymiana stawu nie sprawia, że wszelkie efekty operacji pojawią się od razu. Po zabiegu konieczny jest okres rekonwalescencji, obejmujący wykonywanie ćwiczeń, ale także unikanie pewnych czynności. W tym czasie bardzo przydatna jest obecność w otoczeniu pacjenta bliskich osób, mogących go wspierać.

Rehabilitacja po endoprotezie kolana

Najszybciej, bo w zasadzie już pierwszego dnia po operacji, wprowadzane są ćwiczenia. Stosowany jest tzw. wysiłek izometryczny (wzrost napięcia mięśnia bez zmian w jego długości). W zależności od fazy rekonwalescencji wprowadzane są kolejne typy ćwiczeń. Niezwykle istotny jest ruch. Musi on być jednak wspomagany użyciem kul łokciowych, ewentualnie chodzika – nie można dopuścić do przedwczesnego nadwyrężenia mięśni.

Pacjenci nie muszą się obawiać: wspomniane sprzęty używane są tylko czasowo, a zabieg nie powoduje konieczności ich regularnego posiadania. Tak wczesne wdrażanie ma na celu nie tylko szybszy powrót do sprawności, ale także minimalizowanie ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych (tzw. szybkie uruchomienie pacjenta, z pomocą leków przeciwzakrzepowych, zdecydowanie zmniejsza możliwość wystąpienia tego zjawiska).

Wczesne powikłania po operacji

Wczesne rozpoznanie infekcji i innych powikłań jest równie ważne jak ćwiczenia. Zakażenie okołoprotezowe może wystąpić we wczesnym lub późniejszym okresie po zabiegu.

Zwróć uwagę na:

• narastający ból w okolicy kolana, zaczerwienienie, ucieplenie, wysięk z rany, nieprzyjemny zapach,
• gorączkę, dreszcze, ogólne złe samopoczucie.

W razie takich objawów skontaktuj się szybko z lekarzem – może być potrzebne badanie rany, badania krwi (np. CRP) i wdrożenie leczenia (antybiotykoterapia, a niekiedy zabiegowe oczyszczenie stawu). Dla zmniejszenia ryzyka zakażenia ważne są: suchość i higiena opatrunku, właściwa kontrola glikemii u osób z cukrzycą oraz przestrzeganie wizyt kontrolnych. Antybiotykowa profilaktyka przed zabiegami stomatologicznymi nie jest rutynowo zalecana wszystkim pacjentom z endoprotezą, może być rozważona u osób z grupy wysokiego ryzyka – decyzję podejmuje lekarz.

Niedokrwistość pooperacyjna jest stosunkowo częsta po endoprotezoplastyce, głównie na skutek utraty krwi i toczącego się procesu gojenia.

Niedokrwistość może powodować:

• osłabienie, zawroty głowy, bladość skóry, kołatanie serca, gorszą tolerancję wysiłku,
• spowolnienie postępów rehabilitacji.

Postępowanie obejmuje kontrolę morfologii krwi i żelaza, a następnie uzupełnianie niedoborów (żelazo, witamina B12 lub kwas foliowy – jeśli potwierdzono ich brak). Rzadko potrzebna jest transfuzja. Dieta bogata w białko i odpowiednie nawodnienie sprzyjają regeneracji.

Terapie wspomagające

Jako uzupełnienie rehabilitacji można stosować terapie wspomagające:

• chłodzenie i elewację kończyny w celu ograniczenia obrzęku i bólu,
• kompresjoterapię (pończochy uciskowe) zgodnie z zaleceniem lekarza,
• elektroterapię/TENS i techniki neuromięśniowe prowadzone przez fizjoterapeutę,
• urządzenia do ruchu biernego (CPM) w wybranych sytuacjach – przeglądy badań nie potwierdzają jednoznacznych, długotrwałych korzyści u wszystkich pacjentów.

Zmiany w domu po operacji kolana

Przydatne jest czasowe przemeblowanie mieszkania. Należałoby przemieścić wszelkie przedmioty, które zwiększałyby ryzyko upadku. Kąpiele w wannie (do której wchodzenie jest dość obciążające dla kolana) lepiej jest zamienić na te pod prysznicem. Można dokonać kilku zmian, które pozwolą choremu lepiej funkcjonować zaraz po operacji.

Niezbędne zmiany umeblowania mogą obejmować:

• Zmianę wysokości łóżka – łóżko powinno być na tyle niskie, aby pacjent mógł łatwo na nie wejść i z niego zejść bez nadmiernego obciążenia operowanego kolana.
• Dodanie podnóżka – podnóżek unosi nogę, aby zmniejszyć obrzęk i złagodzić ból.
• Zmianę wysokości krzeseł – krzesła w kuchni i jadalni należy podnieść, aby pacjent miał wygodne miejsce do siedzenia bez zbytniego zginania kolan.
• Usunięcie dywanów – dywany mogą utrudniać poruszanie się z kulami łokciowymi, dlatego warto je usunąć.
• Dodanie uchwytów – uchwyty lub poręcze na ścianach, w łazience i toalecie zapewnią pacjentowi dodatkowe wsparcie i bezpieczeństwo podczas poruszania się.
• Zmianę lokalizacji przedmiotów – przedmioty codziennego użytku, takie jak sztućce i szklanki, powinny znajdować się w łatwo dostępnych miejscach, aby pacjent nie musiał się schylać ani sięgać po nie.
• Dodanie ławki lub hokera – ławka lub hoker umożliwi pacjentowi wygodne siedzenie w łazience podczas kąpieli lub korzystania z toalety.

Dieta po endoprotezie kolana

Zmodyfikować należy (jeżeli była wcześniej nieprawidłowa) dietę. Chorzy powinni starać się utrzymać prawidłową masę ciała – nadwaga mogłaby skutkować szybszą degradacją wszczepionych implantów. W początkowym okresie po zabiegu endoprotezoplastyki kolana ze względu na ryzyko zwiększonej krzepliwości krwi unikać powinno się pokarmów obfitujących w witaminę K (jej bogatym źródłem są np. zielone warzywa). Pacjent powinien wstrzymać się od noszenia ciężkich przedmiotów.

Ograniczenie produktów bogatych w witaminę K dotyczy głównie osób przyjmujących antagonisty witaminy K (np. warfarynę, acenokumarol). Jeśli stosujesz heparyny lub nienależące do tej grupy doustne leki przeciwkrzepliwe, nie ma potrzeby eliminowania zielonych warzyw – ważna jest stabilność nawyków żywieniowych i zalecenia lekarza.

Ważne, aby spożywać produkty bogate w wapń. Wapń jest istotny dla zdrowych kości i stawów, dlatego zaleca się spożywanie produktów bogatych w ten składnik, takich jak mleko, jogurt, sery, tofu, orzechy i warzywa liściaste.

Równie istotne jest dbanie o odpowiednią ilość białka w diecie. Białko jest ważne dla zdrowego wzrostu i regeneracji tkanek, w tym stawów i mięśni. W diecie powinna znajdować się wystarczająca ilość białka, aby pomóc w odbudowie mięśni po operacji. Zaleca się spożywanie 1,2–1,5 g białka na kilogram masy ciała dziennie.

Po operacji można rozważyć, po konsultacji z lekarzem lub dietetykiem, suplementy i wsparcie żywieniowe:

• preparaty białkowe lub żywienie medyczne, jeśli trudno osiągnąć zalecaną podaż białka z diety,
• witaminę D i wapń – przy potwierdzonym niedoborze lub osteoporozie,
• żelazo, witaminę B12 lub kwas foliowy – wyłącznie w razie stwierdzonych niedoborów lub niedokrwistości,
• probiotyki w trakcie/po antybiotykoterapii, aby zmniejszyć ryzyko biegunek,
• uwaga na interakcje: dziurawiec, miłorząb, żeń-szeń, kurkuma czy wysokie dawki omega‑3 mogą wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi – stosuj je tylko po uzgodnieniu z lekarzem.

Znaczenie nawadniania

W trakcie rekonwalescencji po wszczepieniu endoprotezy kolana kluczowym aspektem, który często bywa pomijany, jest odpowiednie nawadnianie organizmu. Woda odgrywa istotną rolę w procesach regeneracyjnych oraz pomaga w utrzymaniu elastyczności tkanek miękkich. Zaleca się spożywanie minimum 2–3 litrów wody dziennie, uwzględniając indywidualne potrzeby organizmu oraz ograniczając nadmierne spożycie napojów kofeinowych, które mogą działać moczopędnie.

W przypadku chorób nerek lub serca ilość płynów powinna być ustalana indywidualnie z lekarzem – nadmierne nawodnienie może być wtedy niewskazane.

Aktywność fizyczna po endoprotezie kolana

Zmianie musi ulec aktywność sportowa pacjenta. Po protezowaniu kolana przeciwwskazane są piłka nożna, siatkówka czy koszykówka, a ze sportów indywidualnych – bieganie. Istnieją aktywności, które można podejmować, należą do nich pływanie, taniec i jazda na rowerze. W przypadku osób starszych (a pacjenci właśnie tej grupy wiekowej zwykle przechodzą opisywany zabieg) polecane są częste spacery o odpowiedniej, dostosowanej do możliwości chorego długości.

Program rehabilitacji ruchowej

Innym aspektem aktywności fizycznej po operacji kolana jest uczestnictwo w programach rehabilitacyjnych. Fizjoterapeuci mogą stworzyć spersonalizowany plan ćwiczeń wzmacniających, który pomoże w odzyskaniu pełnej sprawności ruchowej i zmniejszeniu bólu. Programy te często obejmują ćwiczenia na poprawę siły mięśni, elastyczności oraz techniki balansu, co jest niezwykle ważne dla stabilizacji kolana.

Aspekty psychologiczne aktywności

Psychologiczne aspekty powrotu do aktywności fizycznej także nie powinny być lekceważone. U wielu pacjentów rozwija się obawa przed kontuzją, co może utrudniać pełne zaangażowanie w ćwiczenia. Wsparcie emocjonalne oraz edukacja na temat bezpieczeństwa i korzyści płynących z umiarkowanej aktywności mogą pomóc w pokonywaniu tych lęków.

Trwałość i powikłania endoprotezy kolana

Długoterminowe wyniki po endoprotezoplastyce kolana są na ogół bardzo dobre. Dane z dużych rejestrów (np. National Joint Registry w Wielkiej Brytanii, Australian Orthopaedic Association National Joint Replacement Registry) wskazują, że około 90–95% endoprotez działa bez potrzeby rewizji po 10 latach, a po 15–20 latach odsetek ten zwykle wynosi 80–90%. Na trwałość wpływają m.in. wiek, masa ciała, poziom aktywności, technika operacyjna i rodzaj implantu.

Możliwe późne powikłania, które mogą pojawić się po latach, to:

• aseptyczne poluzowanie i zużycie elementów,
• niestabilność lub nawracająca sztywność,
• ból przedni kolana i problemy z rzepką,
• złamanie okołoprotezowe po urazie,
• rzadko – przewlekła infekcja okołoprotezowa.

W przypadku utrzymujących się dolegliwości lub pogorszenia funkcji konieczna jest konsultacja ortopedyczna. Czasem rozważa się operację rewizyjną.

Nowe technologie w endoprotezoplastyce kolana

W protezowaniu kolana coraz częściej wykorzystuje się nowe technologie: spersonalizowane instrumentarium i szablony drukowane w 3D, nawigację komputerową oraz robotycznie wspomaganą endoprotezoplastykę. Mogą one zwiększać precyzję ustawienia implantów i poprawiać wczesne wyniki u części chorych.

Długoterminowa przewaga nad metodami klasycznymi nie jest jednak jednoznacznie potwierdzona wieloletnimi badaniami. Możliwości ich zastosowania warto omówić z operującym chirurgiem.

Podróże i prowadzenie samochodu po endoprotezie kolana

Wiele osób może się zastanawiać, jak wygląda sytuacja na lotniskach przy przechodzeniu przez bramki kontrolne wykrywające metale. Proteza nie sprawi, że niemożliwa będzie podróż samolotem: istnieją zaświadczenia lekarskie potwierdzające posiadanie implantu, w obiegu znajdują się także specjalne paszporty implantacyjne. Wystarczy mieć przy sobie odpowiedni dokument i poinformować obsługę lotniska przed odbyciem kontroli.

Po świeżej operacji długie loty zwiększają ryzyko zakrzepicy. Zwykle zaleca się odczekanie kilku tygodni przed podróżą dalekodystansową oraz stosowanie zasad zmniejszających ryzyko: regularne wstawanie i ćwiczenia stóp, odpowiednie nawodnienie, luźny ubiór, a w razie zaleceń – pończochy uciskowe i kontynuację leczenia przeciwzakrzepowego. Termin pierwszego lotu ustal z lekarzem.

Przerwa w jeździe po operacji

Powrót do jazdy samochodem zależy od indywidualnego procesu rekonwalescencji i stopnia rehabilitacji po operacji. Zazwyczaj lekarz będzie w stanie określić, kiedy pacjent będzie mógł bezpiecznie prowadzić samochód.

Przed rozpoczęciem jazdy samochodem należy upewnić się, że jest się w stanie prowadzić pojazd bezpiecznie. Powinno się zwrócić uwagę na możliwe ograniczenia ruchomości kolana oraz na to, czy jest się w stanie wykonywać szybkie ruchy nogą.

Jednak po alloplastyce kolana kierowcy przez pewien czas będą zmuszeni zrobić sobie przerwę. Przy użyciu automatycznej skrzyni biegów jazda staje się możliwa po upływie około dwóch miesięcy; jeżeli chodzi o manualną – przerwa musi być dłuższa, rozpatrywana indywidualnie w porozumieniu z lekarzem.

Nie należy prowadzić, jeśli przyjmujesz leki upośledzające koncentrację i czas reakcji (np. opioidy, niektóre leki przeciwbólowe lub uspokajające) albo jeśli nie masz pełnej kontroli nad pedałami – szczególnie po operacji prawego kolana.

Całkowity powrót do codziennego życia (praca, obowiązki domowe) następuje zwykle po okresie trzech do sześciu miesięcy; czasami okres ten może się jednak wydłużyć.