Czy tomografia komputerowa jest bezpieczna?

Tomografia komputerowa – od przełomu technologicznego do powszechnego badania

Tomografia komputerowa wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie. Obracająca się wokół pacjenta lampa oraz układ detektorów rejestrują stopień osłabienia promieniowania w tkankach pod wieloma kątami. Komputer przetwarza dane na obrazy przekrojowe, które mogą być następnie przedstawiane w różnych płaszczyznach i rekonstruowane trójwymiarowo. Pierwsze urządzenie do wykonywania tego typu badań skonstruował G. N. Hounsfield w 1968 roku. Pierwsze kliniczne badanie mózgu za pomocą prototypowego tomografu wykonano w 1971 roku, a wyniki przedstawiono w 1972 roku.

Obecnie opisywana technika znajduje wiele zastosowań i jest stosunkowo często wykorzystywana. Liczba wykonywanych badań TK wzrasta wraz z dostępnością aparatury oraz rozszerzaniem zastosowań diagnostyki obrazowej.

Tomografia komputerowa: badanie cenne, ale czy w pełni bezpieczne?

Zagrożenia związane z wykonywaniem tomografii komputerowej wynikają z dwóch czynników: promieniowania rentgenowskiego oraz środków kontrastowych. Promieniowanie rentgenowskie zaliczane jest do promieniowania elektromagnetycznego. Posiada ono zdolność do wywoływania uszkodzeń w obrębie DNA, których skutkiem może być destrukcja komórek lub pojawianie się mutacji. Defekty w materiale genetycznym sprzyjają rozwojowi nowotworów. Jeżeli tak jest, to dlaczego w medycynie (której zadaniem jest leczenie) stosuje się badanie mogące wywołać chorobę?

Powyższa wątpliwość skłaniała do prowadzenia badań wielu uczonych. Próbowano oszacować wpływ tomografii tomografii komputerowej na ryzyko wystąpienia nowotworów. Bazując na populacji osób, które przeżyły eksplozje bomb atomowych w Hiroshimie i Nagasaki, National Research Council ustaliło, że dawka promieniowania równa 10 mSv zwiększa ryzyko wystąpienia choroby nowotworowej o około 0,1%. Statystyki opracowane przez FDA, które powstały w oparciu o dane, dotyczące tej samej grupy pacjentów, wykazały, że ta sama dawka podnosi ryzyko o 0,05%.

Wymieniona wyżej dawka 10 mSv jest otrzymywana przez pacjenta np. podczas jednego badania TK jamy brzusznej oraz około 5 tomografii głowy. Ryzyko rozwoju choroby pozostaje, ale należy wziąć pod uwagę, że na występowanie nowotworów mają znaczący wpływ czynniki genetyczne i środowiskowe (obecnie szacuje się, że nawet 1/4 populacji w trakcie życie zachoruje na schorzenie nowotworowe). Poza tym, w przypadku Polski, roczna dawka promieniowania jonizującego pochodząca ze środowiska naturalnego wynosi około 2,5 mSv.

Każde badanie TK powinno mieć uzasadnienie medyczne, a dawka promieniowania powinna być możliwie najmniejsza przy zachowaniu diagnostycznej jakości obrazu. Jeśli badanie jest prawidłowo zlecone, oczekiwana korzyść diagnostyczna przeważa nad potencjalnym ryzykiem.

Kiedy wykonuje się tomografię komputerową?

TK jest szczególnie przydatna w diagnostyce urazów, złamań, krwawień, udarów, chorób płuc, zmian w jamie brzusznej i miednicy, chorób naczyń oraz zmian nowotworowych. Ze względu na szybkość badania często wykorzystuje się ją w stanach nagłych.

Jak przebiega badanie TK?

Pacjent leży na ruchomym stole przesuwającym się przez szeroki pierścień tomografu. Podczas skanowania należy pozostawać nieruchomo, a niekiedy na kilka sekund wstrzymać oddech. Samo obrazowanie trwa zwykle od kilku sekund do kilku minut. W zależności od wskazań kontrast może zostać podany dożylnie, doustnie lub doodbytniczo.

Jak przygotować się do TK?

Przygotowanie zależy od badanego obszaru i zastosowania kontrastu. Pacjent powinien poinformować personel o ciąży, chorobach nerek i tarczycy, przyjmowanych lekach oraz wcześniejszych reakcjach na środki kontrastowe. Należy zabrać skierowanie, wyniki poprzednich badań i aktualne wyniki laboratoryjne, jeśli wymaga ich placówka.

Czy tomografia komputerowa z kontrastem jest bezpieczna dla każdego pacjenta?

Drugim potencjalnym zagrożeniem opisywanego badania są powikłania związane z użyciem środków kontrastowych. Nie są one stosowane rutynowo u każdego pacjenta. Substancje kontrastowe są przydatne zwłaszcza podczas obrazowania naczyń czy przy podejrzeniu niektórych typów zmian (część guzów ulega tzw. wzmocnieniu na uzyskiwanych w ten sposób obrazach).

Niebezpieczeństwo związane ze środkami kontrastowymi wynika głównie z występowania uczulenia na nie u niektórych osób. Może ono objawiać się łagodnymi objawami, takimi jak świąd skóry czy wysypka, w najgorszych sytuacjach jednak istnieje ryzyko wystąpienia nawet wstrząsu anafilaktycznego.

Przed podaniem jodowego środka kontrastowego zbiera się wywiad dotyczący m.in. wcześniejszych reakcji na kontrast i chorób nerek. U pacjentów z czynnikami ryzyka może być konieczne oznaczenie kreatyniny i obliczenie eGFR.

Tomografii komputerowej nie wykonuje się dopóty, dopóki nie zaistnieją wskazania do przeprowadzenia tego badania. Korzyści płynące z dużych możliwości diagnostycznych tej techniki przewyższają ewentualne zagrożenia. Największe potencjalne niebezpieczeństwo dotyczy dzieci (u których procesy wzrostowe są najbardziej nasilone oraz spodziewana długość życia jest długa) oraz kobiet w ciąży (bez wyraźnych tzw. wskazań życiowych, ze względu na możliwość uszkodzenia płodu przez promieniowanie rentgenowskie, nie wykonuje się w ciąży badań TK).

Badanie TK - zalety

Tomografia komputerowa (TK) ma wiele zalet, które czynią ją jedną z najważniejszych technik diagnostycznych we współczesnej medycynie.

Oto kluczowe korzyści:

• bardzo krótki czas obrazowania;

• możliwość jednoczesnej oceny kości, narządów, płuc i naczyń;

• wysoka przydatność w stanach nagłych;

• możliwość tworzenia rekonstrukcji wielopłaszczyznowych i 3D;

• mniejsza wrażliwość na ruch niż w przypadku MRI;

• możliwość wykonywania biopsji i innych zabiegów pod kontrolą TK.

Jak ogranicza się dawkę promieniowania?

Współczesne tomografy umożliwiają dostosowanie parametrów skanowania do budowy pacjenta, wieku i celu badania. Szczególnej optymalizacji wymagają badania dzieci. Unika się również wykonywania dodatkowych faz obrazowania, jeśli nie są konieczne diagnostycznie.