Implanty stosowane w endoprotezoplastyce stawu kolanowego

Zgodnie z danymi dostępnymi w publikacjach i analizach dotyczących endoprotezoplastyki w Polsce, w 2023 roku liczba wykonanych zabiegów endoprotezoplastyki stawu kolanowego przekroczyła około 38 000, a prognozy na rok 2026 przewidują wzrost do ponad 45 000 takich zabiegów rocznie.

Najczęstszymi pacjentami są kobiety w wieku 60-79 lat. Jest to spowodowane długoletnim nieleczeniem urazów łąkotek i więzadeł, zmianami zapalnymi błony maziowej, a także naturalnym zużyciem się chrząstki stawowej. Z wiekiem staje się ona mniej sprężysta, słabsza i bardziej podatna na uszkodzenia i urazy.

Przy diagnozowaniu problemu bierze się również pod uwagę problemy z nadwagą i otyłością, które również mają wpływ na powstawanie zwyrodnienia stawu kolanowego.

Wskazania do endoprotezoplastyki kolana

Ból i znaczne ograniczenie ruchu wpływają na pojawienie się problemów w codziennym funkcjonowaniu. Endoprotezoplastyka polega na wszczepieniu sztucznego stawu w celu uśmierzenia dolegliwości bólowych i powrotu do dawnej sprawności. Najczęściej przyczyną jest zniszczenie chrząstki stawowej.

Nie tylko choroba zwyrodnieniowa w starszym wieku bezpośrednio wpływa na zniszczenie stawu kolanowego, ale również przebyte złamania w jego okolicy, guzy kości i uszkodzenia stawu wynikające z wrodzonych zniekształceń. Endoprotezoplastyka jest stosowana także u młodszych pacjentów w wieku 20-40 lat. W tym celu stosuje się endoprotezy, które różnią się między sobą materiałem oraz zastosowaniem.

Innym istotnym wskazaniem do zabiegu może być stan zapalny prowadzący do niszczenia struktur stawowych, jak na przykład w przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów. Celem zabiegu jest w takich sytuacjach przywrócenie ruchomości stawu i zapobieganie dalszym zniszczeniom.

Leczenie zachowawcze przed operacją

Przed podjęciem decyzji o wszczepieniu endoprotezy standardem jest wyczerpanie metod zachowawczych. Właściwie prowadzona terapia może odwlec lub ograniczyć konieczność operacji.

Metody zachowawcze stosowane przed leczeniem operacyjnym:

• Fizjoterapia i modyfikacja stylu życia: ćwiczenia wzmacniające mięśnie, poprawa zakresu ruchu i równowagi, edukacja dotycząca aktywności bez bólu, redukcja masy ciała przy nadwadze/otyłości, stosowanie ortez odciążających oraz pomocy do chodzenia w razie potrzeby.

• Farmakoterapia: paracetamol, niesteroidowe leki przeciwzapalne (ogólne i miejscowe) z uwzględnieniem przeciwwskazań i bezpieczeństwa, ewentualnie selektywne inhibitory COX-2 według zaleceń lekarza.

• Iniekcje dostawowe: glikokortykosteroidy (krótkoterminowo na zaostrzenia bólu), kwas hialuronowy (skuteczność bywa zmienna), osocze bogatopłytkowe – wskazania dobiera się indywidualnie.

• Metody chirurgiczne oszczędzające staw: u wybranych młodszych pacjentów z jednostronnym zużyciem rozważa się osteotomię korygującą oś kończyny. Artroskopia nie jest rutynowo zalecana w chorobie zwyrodnieniowej bez towarzyszących wskazań mechanicznych.

Rodzaje endoprotez kolana i dobór implantu

To, w jakim stopniu został uszkodzony staw kolanowy, ma wpływ na rodzaj zastosowanych implantów podczas endoprotezoplastyki. W przypadku uszkodzenia jednej strony stawu kolanowego protezę mocuje się do jednego z kłykci kości udowej. Między powierzchnią protezy a metalową podstawą znajduje się dysk syntetyczny, po którym podczas ruchu proteza się ślizga.

Gdy uszkodzonych jest kilka elementów stawu kolanowego, z wyjątkiem więzadeł bocznych, stosuje się całkowitą wymianę powierzchni stawowej. Proteza zostaje przytwierdzona na końcu kości udowej, a do kości piszczelowej mocuje się metalową podkładkę i syntetyczny dysk.

Istnieją również przypadki, gdy uszkodzeniu ulega cały staw kolanowy wraz z chrząstką i więzadłami. Może również wystąpić odchylenie od prawidłowej osi kości udowej i kości podudzia o więcej niż 30°. W celu zapewnienia stabilności kończyny wszczepia się protezę zawiasową, która łączy kość udową i piszczelową, w których umieszcza się trzpienie protezy.

Planowanie 3D i implanty personalizowane

Wybór odpowiedniego implantu jest kluczowy dla osiągnięcia optymalnych wyników pooperacyjnych. Nowoczesne technologie, takie jak modelowanie 3D, pozwalają na precyzyjne dostosowanie implantu do anatomii pacjenta, co znacznie zwiększa komfort i efektywność zabiegu. U części chorych stosuje się również instrumentarium dopasowane do pacjenta; dobór technologii jest indywidualny i zależy od anatomii, jakości kości i celu zabiegu.

W ostatnim czasie popularne stało się implantowanie protez, które zostały stworzone specjalnie na potrzeby konkretnego pacjenta. Po przeprowadzeniu badań obrazowych wykonywana jest przymiarka, a następnie odlew kości. Dzięki temu istnieje możliwość dopasowania wielkości i kształtu endoprotezy do konkretnego pacjenta.

Budowa endoprotezy kolana

Endoproteza kolana to sztuczny implant, który zastępuje uszkodzony staw kolanowy. Endoprotezy kolanowe są zwykle wykonane z metalu, takiego jak stal nierdzewna, tytan lub kobalt-chrom, oraz z tworzyw sztucznych, takich jak polietylen.

Współcześnie stosuje się również nowe materiały i powłoki, np. utlenioną cyrkonię (powierzchnie ceramiczne typu oxidized zirconium), ceramikę, powłoki ceramiczne o zwiększonej odporności na ścieranie oraz porowate struktury do bezcementowego zakotwienia (np. tantal lub powłoki z hydroksyapatytu). Elementy polietylenowe w wielu systemach wykonane są z wysokiej jakości UHMWPE, często modyfikowanego (np. usieciowanego lub stabilizowanego witaminą E) w celu ograniczenia zużycia. UHMWPE to polietylen o ultrawysokiej masie cząsteczkowej, czyli bardzo wytrzymały materiał syntetyczny charakteryzujący się wysoką odpornością na ścieranie i uszkodzenia mechaniczne.

Proteza kolana składa się z kilku elementów, w tym z komponentów, które są przytwierdzone do kości uda, piszczeli i rzepki, a także z komponentów, które umożliwiają ruch między nimi.

Najczęściej stosowane endoprotezy kolanowe składają się z trzech elementów:

• Komponent udo-piszczelowy: to metalowe elementy, które są przytwierdzone do kości uda i piszczeli. Często mają kształt litery H lub L.

• Komponent rzepkowy: ma kształt płytki i jest przytwierdzony do kości rzepki. Czasami może być zastąpiony specjalnymi implantami, które umożliwiają ruch rzepki bez konieczności jej usuwania.

• Komponent międzykomorowy: zwykle wykonany z polietylenu, umieszczony jest między komponentem udo-piszczelowym a rzepkowym, dzięki czemu możliwy jest ruch stawowy.

Podział endoprotez: cementowe i bezcementowe

Implanty wykonywane są z różnych stopów tytanu, kobalt-chromu i stali, a w wybranych przypadkach z użyciem powłok ceramicznych. Wybór takiego materiału jest spowodowany tym, że po wszczepieniu endoprotezy mają zastępować stawy, dlatego powinny być mocne i wytrzymałe.

Rodzaje endoprotez kolana według metody mocowania:

• Endoprotezy cementowe: mocowane są z użyciem cementu kostnego, który zapewnia natychmiastową stabilność. To najczęściej stosowany sposób mocowania w alloplastyce kolana, dobrze udokumentowany w obserwacjach długoterminowych. Ułatwia uzyskanie stabilnego osadzenia, zwłaszcza przy gorszej jakości kości (np. u osób starszych).

• Endoprotezy bezcementowe: mocowane są mechanicznie na wcisk, z wykorzystaniem porowatych powierzchni i/lub powłok (np. hydroksyapatytu), które sprzyjają osseointegracji – wrastaniu kości w implant. Wymagają dobrej jakości kości i precyzyjnego przygotowania łoża.

Różnice w przewidywanej trwałości

Endoprotezy cementowe mają bardzo dobrze potwierdzoną długoterminową żywotność w rejestrach i badaniach wieloletnich. Nowoczesne implanty bezcementowe osiągają porównywalne wyniki w obserwacjach średnioterminowych, jednak dane z bardzo długich okresów nadal się kumulują. Ostateczna trwałość zależy również od jakości kości, techniki operacyjnej, aktywności i masy ciała pacjenta.

Rekomendacje kliniczne (uogólnione):

• Zwykle preferuje się mocowanie cementowe u osób starszych, z osteoporozą lub gorszą jakością kości, a także gdy potrzebna jest natychmiastowa, przewidywalna stabilność.

• Bezcementowe rozważa się częściej u młodszych, bardziej aktywnych pacjentów z dobrą jakością kości; ich zastosowanie rośnie wraz z rozwojem powłok porowatych i technik przygotowania kości.

• W praktyce stosuje się również techniki hybrydowe (np. cementowana płytka piszczelowa i bezcementowy komponent udowy) – dobór zależy od warunków śródoperacyjnych.

Protezy bezcementowe są zwykle droższe; różnią się także sposobem rewizji – osseointegracja może utrudniać usunięcie elementów, z kolei w systemach cementowych trzeba usunąć cement kostny. W doborze uwzględnia się również alergie/nadwrażliwość na metale – wówczas rozważa się komponenty z powłokami ceramicznymi lub materiały o mniejszym potencjale uczulającym. O wyborze decyduje zespół leczący po ocenie obrazu klinicznego i badań obrazowych.

Koszt endoprotezoplastyki kolana

Ceny zabiegu mogą się różnić w zależności od typu protezy (cementowa lub bezcementowa), specyfiki ośrodka i regionu oraz zakresu świadczeń towarzyszących. W praktyce rozpiętość stawek pomiędzy placówkami bywa znaczna.

W Polsce zabieg endoprotezoplastyki kolana finansowany jest częściowo lub w całości przez Narodowy Fundusz Zdrowia – pacjent, który posiada skierowanie i kwalifikuje się do operacji, zwykle nie ponosi bezpośrednich kosztów samej operacji w publicznym systemie opieki zdrowotnej.

W przypadku leczenia prywatnego koszty endoprotezoplastyki kolana są różne w zależności od kliniki i zakresu usług – od przygotowania przedoperacyjnego, przez samą operację, implant, do rehabilitacji pooperacyjnej. Ceny w placówkach komercyjnych mogą sięgać kilkudziesięciu tysięcy złotych.

Do całkowitych kosztów warto doliczyć również rehabilitację po zabiegu, która jest kluczowa dla uzyskania optymalnego efektu leczenia, a także ewentualne leczenie powikłań.