Laserowe leczenie zaćmy

Zaćma (katarakta) to powszechne schorzenie polegające na zmętnieniu soczewki oka, co może znacznie ograniczać widzenie. Do pierwszych objawów choroby należą m.in. pogorszenie ostrości wzroku i wrażenie mniejszej intensywności kolorów (blaknięcie), a dalszy postęp zmian pociąga za sobą upośledzenie widzenia. Osoby dotknięte zaawansowaną zaćmą widzą kontury przedmiotów, a później mogą zupełnie stracić możliwość widzenia.

Zaćma w Polsce - dostęp do leczenia

Zaćma może być wrodzona lub mieć charakter nabyty, np. w wyniku urazu, powikłań niektórych chorób lub przyjmowania określonych leków. W przeważającej większości przypadków związana jest z procesem starzenia się organizmu – mówimy wtedy o zaćmie starczej.

Świadomość pacjentów o zaćmie

Jak podaje serwis internetowy Biomedical, wiedza społeczeństwa na temat zaćmy jest bardzo niska. Dotyczy to nawet osób bezpośrednio związanych z tym schorzeniem, m.in. pacjentów po operacji usunięcia zaćmy. Z ogólnopolskich badań przeprowadzonych w 2010 roku przez ośrodek badawczy CBOS wynika, że chorzy zarówno przed, jak i po zabiegu nie mieli wystarczających informacji na temat przebiegu procedury.

Ankietę przeprowadzono na zlecenie firmy Alcon, co dało zaskakujące rezultaty: pacjenci nie wiedzieli, że istnieją różne rodzaje soczewek oraz jak będzie wyglądała ich operacja, nie byli też informowani o jakości widzenia po zabiegu (np. czy będą musieli nosić okulary). Brak wiedzy na temat zaćmy dziwi tym bardziej, że jest to jedna z najbardziej powszechnych chorób oczu.

Obecne badania i analizy potwierdzają, że świadomość społeczeństwa na temat zaćmy nadal bywa niewystarczająca, chociaż sytuacja poprawia się w porównaniu z danymi sprzed kilkunastu lat.

W badaniu z 2025 r. dotyczącym wiedzy ogólnej populacji na temat zaćmy i jaskry tylko około 44% uczestników poprawnie rozpoznało zaćmę jako zmętnienie soczewki oka, co świadczy o dużych lukach w wiedzy o chorobie i jej objawach.

Kolejki i finansowanie zabiegów

Jednym z powodów takiego stanu rzeczy może być bardzo trudny dostęp do usług medycznych mających na celu usunięcie zaćmy. Według danych z portalu Biomedical liczba wykonywanych operacji jest zdecydowanie za niska, a czas oczekiwania na zabieg w ramach NFZ stanowczo zbyt długi – może wynieść nawet kilka lat.

Obecnie każdego roku wykonuje się ok. 200 tys. zabiegów usunięcia zaćmy i wszczepu soczewki, podczas gdy do operacji powinno się kwalifikować ok. 300 tys. ludzi. Długie kolejki i odległe terminy sprawiają, że ok. 10 tys. wszczepów pokrywanych jest w całości ze środków pacjentów – w prywatnych klinikach.

Laserowe leczenie zaćmy (ReLACS)

W odpowiedzi na rosnące zapotrzebowanie pacjentów specjaliści okulistyki nie ustają w opracowywaniu skutecznych technik leczenia zaćmy. Standardowym zabiegiem jest fakoemulsyfikacja, czyli chirurgiczny zabieg wymiany zmętniałej soczewki na sztuczną. Najnowszą techniką jest laserowe leczenie zaćmy (Refractive Laser-Assisted Cataract Surgery, ReLACS), stanowiące dla wielu lekarzy prawdziwą rewolucję w dziedzinie okulistyki.

Jak działa laser femtosekundowy?

Laserowe zabiegi usuwania zaćmy wykorzystują zaawansowaną technologię lasera femtosekundowego. Działa on na zasadzie emisji intensywnych impulsów światła, trwających krócej niż jedna biliardowa sekundy. Nacięcia są wykonywane przez impulsy światła penetrujące tkanki oka z mikronową precyzją.

Dzięki laserowi femtosekundowemu powstała nowa kategoria refrakcyjnych zabiegów. Jednym ze stosowanych w Polsce systemów jest Victus, który w 2011 roku otrzymał europejski znak CE, a w 2012 roku – zgodę FDA do stosowania w USA. 

Warto zaznaczyć, że laserowe techniki mogą być bardziej precyzyjne od tradycyjnych metod, co wpływa na zwiększenie bezpieczeństwa procedury. Ponadto, zmniejsza się liczba powikłań pooperacyjnych, a sama rekonwalescencja jest szybsza.

Laser vs fakoemulsyfikacja – porównanie wyników

Jednocześnie wyniki wielu badań porównawczych wskazują, że ostateczne wyniki widzenia i ogólne bezpieczeństwo zabiegów laserowych i tradycyjnej fakoemulsyfikacji są do siebie zbliżone w typowych, niepowikłanych przypadkach.

Laser może zmniejszać ilość energii ultradźwiękowej potrzebnej do rozbicia zmętniałej soczewki i pozwala na bardzo równą, centralną kapsulotomię, co bywa istotne przy wszczepach zaawansowanych soczewek. Należy pamiętać, że dostępność technologii i koszty zabiegu mogą być wyższe, a wybór metody powinien być ustalony indywidualnie z okulistą.

Różnice między laserem a fakoemulsyfikacją:

• ReLACS (laser wspomagający usunięcie zaćmy): laser wykonuje nacięcia rogówki, kapsulotomię i wstępnie fragmentuje jądro soczewki; końcowe usunięcie mas soczewkowych odbywa się zwykle za pomocą ultradźwięków i aspiracji.
• Tradycyjna fakoemulsyfikacja: wszystkie etapy (nacięcia, kapsuloreksja, rozbicie i odessanie soczewki) są wykonywane manualnie i przy użyciu energii ultradźwiękowej.

Wskazania i przeciwwskazania

Laserowe leczenie zaćmy jest nowoczesną metodą chirurgiczną, która nie zawsze jest odpowiednia dla każdego pacjenta. Dlatego przed kwalifikacją do zabiegu konieczna jest dokładna ocena wskazań oraz ewentualnych przeciwwskazań, uwzględniająca stan narządu wzroku i indywidualne potrzeby chorego.

Kiedy rozważa się laser?

Laser rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy kluczowa jest wyjątkowa precyzja zabiegu. Dotyczy to zwłaszcza dokładnej centracji kapsulotomii przy planowaniu nowoczesnych soczewek wewnątrzgałkowych, takich jak soczewki toryczne, EDOF czy wieloogniskowe. Dodatkowym atutem jest możliwość wykonania nacięć korygujących niewielki astygmatyzm rogówkowy, a także potencjalne ułatwienie przebiegu operacji w przypadku bardzo twardych zaćm.

Kiedy klasyczna fakoemulsyfikacja jest wystarczająca?

W większości niepowikłanych operacji, gdy nie planuje się zaawansowanej korekcji wady wzroku soczewką premium.

Przeciwwskazania i ograniczenia do zastosowania lasera:

• brak możliwości prawidłowego ułożenia i unieruchomienia głowy, znaczne trudności ze współpracą podczas zabiegu;
• mała źrenica, która nie rozszerza się mimo podania kropli;
• istotne zmętnienia lub blizny rogówki utrudniające obrazowanie wewnątrz oka;
• niestałość soczewki (osłabienie aparatu więzadłowego), niektóre wady anatomiczne oka;
• aktywne stany zapalne lub infekcje oka oraz brzegów powiek;
• choroby siatkówki i nerwu wzrokowego ograniczające spodziewaną poprawę widzenia (nie są bezwzględnym przeciwwskazaniem do operacji zaćmy, ale mogą zmniejszać korzyści z metod refrakcyjnych).

Soczewki wewnątrzgałkowe (IOL)

Nowoczesne soczewki wewnątrzgałkowe (IOL) odgrywają kluczową rolę w rehabilitacji wzroku po operacji. Oprócz klasycznych soczewek jednoogniskowych (najczęściej zapewniających dobre widzenie do dali, z potrzebą okularów do bliży) dostępne są m.in. soczewki toryczne (korygują astygmatyzm rogówkowy), soczewki o rozszerzonej głębi ostrości (EDOF – poprawiają widzenie na odległości pośrednie, często zmniejszając zależność od okularów) oraz soczewki wieloogniskowe/trójogniskowe (mogą umożliwić dużą niezależność od okularów, jednak zwiększają ryzyko zjawisk typu halo i olśnienia, zwłaszcza nocą).

Dobór IOL wpływa na tempo adaptacji i komfort widzenia po zabiegu. wW przypadku soczewki „premium” potrzebna jest zwykle większa precyzja pomiarów i częstsze wizyty kontrolne. Laserowa, centralna kapsulotomia może sprzyjać stabilnemu pozycjonowaniu takich wszczepów.

Operacja zaćmy laserem – przebieg

W przypadku tradycyjnych operacji usuwania zaćmy dostęp do wnętrza gałki ocznej uzyskuje się przy użyciu skalpela i nacięć rogówki wykonywanych manualnie. Technologia laserowa umożliwia przeprowadzanie procedury bez użycia skalpela, co oznacza mniejszą ingerencję w rogówkę i szybszą rekonwalescencję. Krótszy jest również czas trwania samej operacji – według ekspertów serwisu Biomedical użycie lasera może skrócić czas operacji nawet o 51% w porównaniu ze standardowym zabiegiem.

Znieczulenie i organizacja zabiegu

Pacjent operowany jest w trybie chirurgii jednego dnia, bez konieczności pozostawania w ośrodku na noc. Zabieg laserowego usuwania zaćmy nie jest bolesny – zazwyczaj przeprowadza się go w znieczuleniu miejscowym, a nad stanem chorego cały czas czuwa anestezjolog. Na życzenie pacjenta i przy braku przeciwwskazań można wykonać procedurę w znieczuleniu ogólnym.

Całkowity czas operacji to ok. 20–30 minut. Pierwszym etapem zabiegu jest kapsuloreksja, czyli wykonanie otworu w torebce. Następnie okulista przeprowadza fragmentację jądra soczewki i usuwa maleńkie kawałki soczewki z zastosowaniem tradycyjnej metody. Zarówno wykonanie nacięć, jak i fragmentacji za pomocą lasera skraca czas zabiegu wewnątrz oka. Prócz tego ułatwia lekarzowi precyzyjne opracowanie otworu, w którym można umiejscowić sztuczną soczewkę wewnątrzgałkową.

Niezmiernie istotnym elementem wyposażenia lasera jest wbudowany przyrząd do wykonywania badania optycznej koherentnej tomografii (OCT). Wraz z wideomikroskopem umożliwia specjaliście śledzenie przebiegu operacji na ekranie monitora i precyzyjne zaplanowanie lokalizacji i wielkości każdego cięcia.

Kapsuloreksja, fragmentacja jądra soczewki i sporządzenie tuneli dla instrumentów trwają zaledwie ok. 30–40 sekund. Całkowite usunięcie zaćmy za pomocą lasera zajmuje okuliście kilka minut. Zaraz po implantacji sztucznej soczewki tunele są zamknięte w taki sposób, że praktycznie nie wymagają założenia opatrunku.

Rekonwalescencja po operacji

Pacjent opuszcza klinikę w tym samym dniu, by w wyznaczonym czasie zgłosić się do kontroli. Po kilku dniach można wrócić do codziennych obowiązków, jednak należy się oszczędzać – m.in. przez okres ok. miesiąca trzeba ograniczyć długotrwałe korzystanie z komputera.

Przez kilka tygodni nie należy napinać mięśni brzucha i podnosić ciężarów. Na noc zaleca się zasłanianie oka osłonką ochronną lub opatrunkiem.

Powikłania po zabiegu

Możliwe powikłania po operacji (większość występuje rzadko i jest możliwa do skutecznego leczenia):

• przejściowe podwyższenie ciśnienia wewnątrzgałkowego, obrzęk rogówki, światłowstręt, uczucie „piasku” w oku;
• zapalenie wewnątrzgałkowe (ciężkie, ale bardzo rzadkie), krwawienie śródoperacyjne, pęknięcie torebki soczewki;
• obrzęk plamki (torbielowaty obrzęk plamki) wpływający na ostrość widzenia w pierwszych tygodniach po zabiegu;
• dysfotopsje (halo, olśnienia), zwłaszcza przy soczewkach wieloogniskowych; możliwe utrzymujące się mimo prawidłowego gojenia;
• zmętnienie tylnej torebki soczewki (tzw. „zaćma wtórna”) – zwykle leczone ambulatoryjnie krótkim zabiegiem laserowym (YAG-kapsulotomia);
• odwarstwienie siatkówki – rzadkie, częstsze u osób krótkowzrocznych, wymaga pilnej konsultacji.

Zalecenia pooperacyjne

Jak ograniczyć ryzyko i wspierać gojenie:

• stosuj przepisane krople przeciwzapalne i z antybiotykiem zgodnie z zaleceniem; nie przerywaj leczenia samodzielnie;
• dbaj o higienę powiek, nie dotykaj i nie pocieraj operowanego oka; śpij z osłonką ochronną przez zalecony czas;
• unikaj basenu, sauny, kurzu, makijażu oczu i zanieczyszczonej wody przez pierwsze tygodnie;
• chroń oko przed urazem, stopniowo wracaj do aktywności fizycznej; nie podnoś ciężarów i unikaj forsowania się zgodnie z zaleceniami lekarza;
• zgłaszaj niepokojące objawy (narastający ból, nagłe pogorszenie widzenia, intensywne światłowstręty, obfita wydzielina) – wymagają pilnej kontroli;
• przed zabiegiem poinformuj lekarza o wszystkich chorobach i lekach (np. przeciwzakrzepowych, przeciwcukrzycowych, kroplach do oczu); leczenie ogólne i choroby towarzyszące powinny być możliwie dobrze wyrównane.

Innowacje w leczeniu zaćmy

Nowe technologie i materiały

Wraz z postępem technologii medycznych, istnieją nadzieje na dalszą optymalizację zabiegów usuwania zaćmy, w tym zminimalizowanie ryzyka powikłań oraz skrócenie czasu rekonwalescencji. Obecnie trwają badania nad zastosowaniem nowych materiałów i technologii w produkcji soczewek wewnątrzgałkowych, które mogą poprawić jakość widzenia po zabiegu. Ponadto rozwijane są innowacyjne techniki biomedyczne, takie jak zaawansowane systemy obrazowania, które mogą poprawić precyzję zabiegów.

Soczewki premium – korzyści i ograniczenia

Poza klasycznymi soczewkami jednoogniskowymi coraz szerzej stosuje się rozwiązania „premium”. Soczewki toryczne pozwalają skorygować astygmatyzm rogówkowy już podczas operacji, co przekłada się na ostrzejsze widzenie bez okularów.

Soczewki EDOF (o poszerzonej głębi ostrości) poprawiają widzenie na odległości pośrednie (np. komputer, deska rozdzielcza), często z niewielką potrzebą okularów do drobnego druku. Soczewki wieloogniskowe zwiększają niezależność od okularów na różne odległości, ale mogą wiązać się z halo i olśnieniami – wymagana bywa kilkutygodniowa neuroadaptacja.

Dostępne są także wyspecjalizowane rozwiązania (np. małootworowe lub fotoadjustowalne), które umożliwiają precyzyjną fine‑tuning korekcji po zabiegu. Dobór wszczepu zależy od budowy oka, stylu życia i oczekiwań pacjenta; w chorobach siatkówki lub nerwu wzrokowego niektóre soczewki (np. wieloogniskowe) mogą być niewskazane ze względu na możliwe obniżenie kontrastu i jakości widzenia.

Co wpływa na efekt refrakcyjny

Na końcowy efekt refrakcyjny i szybkość powrotu do aktywności wpływają precyzyjne pomiary przedoperacyjne, stan powierzchni oka (leczenie suchości i brzegów powiek przed operacją) oraz stabilne pozycjonowanie soczewki.

Laserowa, centralna kapsulotomia i możliwość zaplanowania nacięć korygujących astygmatyzm mogą wspomagać uzyskanie zamierzonego wyniku refrakcyjnego w oczach kwalifikowanych do zaawansowanych IOL. Warto omówić z lekarzem realne korzyści, możliwe kompromisy (np. widzenie nocne) oraz fakt, że niektóre technologie mogą wiązać się z dodatkowymi kosztami i dodatkowymi wizytami kontrolnymi.